Taberî

Taberî (Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî), İslam tarih yazımının kurucu isimlerinden, 9.-10. yüzyıllarda yaşamış bir tarihçidir. En tanınmış eseri, dünya tarihini ilk insandan kendi dönemine kadar anlatan Târîhü'l-Ümem ve'l-Mülûk (Târîhü't-Taberî) adlı eseridir.

Taberî, hicrî 224 yılı sonu (m. 839) ya da hicrî 225 yılı başında, Hazar'ın güneyinde yer alan Taberîstan bölgesinin merkezi Âmül'de doğdu. İran ve Irak'ın çeşitli şehirlerinde devrin tanınmış hocalarının yanında İslami ilimler alanındaki öğrenimini tamamladı; h. 253 (m. 868) yılında Mısır'ın başkenti Fustat'a geçti ve üç yıl süren bir ayrılığın ardından h. 256 (m. 871) yılında Bağdat'a döndü. Hayatının elli yıldan fazlasını Bağdat'ta geçiren Taberî, Abbâsî halifeleri ve vezirlerinin teklif ettiği resmi görevleri kabul etmediği gibi onların hediye ve ödüllerini de almayarak ilmi mahfillerde kaldı. Evlenmemesine rağmen Ebû Ca'fer künyesiyle bilinen Taberî, h. 310 / m. 923'te seksen dört yaşında iken Bağdat'ta vefat etti (Cilt 1, s. 93).

Taberî, Kürt tarihinin kaynakları açısından özel bir öneme sahiptir; zira "Kürt" kelimesini yerleşik toplulukların kavmî özelliğini ifade eden biçimiyle kullanan ilk tarihçidir. Hicrî III / miladî IX. asırda eserini kaleme alan Taberî, "Kürt" sözcüğünü bu kavmî anlamıyla kullanan erken müelliflerin başında gelir. Târîh'inde Kürtlerle ilgili çok sayıda ve farklı konularda rivayete yer verilmiştir: İslam öncesi dönemde Kürt şehirleriyle ilgili yirmi dokuz rivayet aktarılırken, "Kürt" (el-Kürdî) ve/veya çoğulu olan "Ekrad" kelimesinin geçtiği on beş rivayet bulunmaktadır. Taberî, eserinde bir kavim/millet ismi olarak "Ekrad" kelimesini elli beş defa kullanmıştır. Bu kullanımların büyük bölümü, hicrî 220-270 / miladî 835-883 yılları arasındaki, yani el-Mu'tasım Billâh (ö. h. 227 / m. 842) ve el-Mu'tazid Billâh (ö. h. 289 / m. 902) halifelik dönemlerine ait olayların anlatımı sırasında geçmektedir (Cilt 1, s. 94).

Taberî'nin Târîh'i, İslam öncesi döneme dair Kürtlerle ilgili anlatılar bakımından da kaynaklık etmiştir. Eserinde Pehlevî Erdevan ile Sâsânî Erdeşir arasında geçen bir mektup yer alır; bu mektupta Erdevan, Erdeşir'i "çadırlarda büyümüş Kürt" diye aşağılar. Benzer biçimde Sâsânî kralı Hürmüz'ün oğlu Perviz ile Behram arasında geçen bir anlatıda da Kürtlere atıf vardır; Taberî bu rivayetlerde Pers göçebelerinin Kürtler olduğu yönünde ifadeler aktarır (Cilt 2, s. 52). Bu rivayetler, sonraki coğrafyacı ve tarihçilerce de izlenip alıntılanmıştır.

Taberî'nin eseri, kendisinden sonraki tarih yazımının temel dayanaklarından biri olmuştur. Sâbit b. Sinân, Taberî'nin Târîh'ine zeyil olarak bir eser kaleme almış; Büveyhîler dönemi tarihçisi Hilâl b. Muhassin es-Sâbî'nin (ö. 448/1056) Kitâbü't-Târîh adlı eseri ise Sinân'ın bu zeylinin devamı niteliğinde olup 360-447 (970-1055) yıllarını kapsamaktadır (Cilt 1, s. 144). Coğrafya ve seyahat literatüründe de Himyerî, er-Ravżü'l-Mi'târ fî Haberi'l-Aktâr adlı eserini hazırlarken İbn İshâk, İbn Hişâm ve Belâzürî gibi müelliflerle birlikte Taberî'den de yararlanmıştır (Cilt 2, s. 46).

Sonuç olarak Taberî'nin Târîhü't-Taberî'si, Kürtler hakkında bilgi veren temel kaynaklar arasında İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil fi't-Târîh'i ve Şerefhan Bidlîsî'nin Şerefnâme'si ile birlikte, karşılaştırmalı okumaya esas teşkil eden başlıca eserlerden biri olarak sayılır (Cilt 2, s. 8).