Taberî

Taberî (Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî), ji damezrênerên dîroknûsiya Îslamê, dîroknasek e ku di sedsalên 9-10an de jiyaye. Berhema wî ya herî naskirî, ku dîroka cîhanê ji mirovê yekem heta serdema wî vedibêje, berhema bi navê Târîhü'l-Ümem ve'l-Mülûk (Târîhü't-Taberî) ye.

Jiyana Wî

Taberî, di dawiya sala hîcrî 224 (m. 839) an jî di destpêka sala hîcrî 225 de, li Âmûlê, navenda herêma Taberîstanê ku li başûrê Xezarê ye, ji dayik bû. Li bajarên cuda yên Îran û Iraqê, li cem mamosteyên navdar ên serdemê, xwendina xwe ya di warê zanistên Îslamî de qedand; di sala h. 253 (m. 868) de çû Fustatê, paytexta Misrê û piştî sê salan ji veqetînê, di sala h. 256 (m. 871) de vegeriya Bexdayê. Taberî, ku zêdetirî pêncî salên jiyana xwe li Bexdayê derbas kir, wezîfeyên fermî yên ku ji aliyê xelîfeyên Ebasî û wezîrên wan ve hatibûn pêşniyar kirin qebûl nekir, her wiha diyariyên wan û xelatan jî negirt û di civatên zanistî de ma. Taberî, ku tevî nezewicîbûna xwe bi kunyeya Ebû Ca'fer dihat naskirin, di sala h. 310 / m. 923 de, di temenê heştê û çar saliya xwe de li Bexdayê wefat kir (Cild 1, r. 93).

Rîwayetên Derbarê Kurdan De

Taberî, ji aliyê çavkaniyên dîroka Kurdan ve xwedî girîngiyeke taybet e; ji ber ku ew yekem dîroknas e ku peyva "Kürt" bi awayekî ku taybetmendiya etnîkî ya civakên niştecîh îfade dike, bikar aniye. Taberî, ku berhema xwe di sedsala III. hîcrî / IX. mîladî de nivîsandiye, di serê nivîskarên destpêkê de ye ku peyva "Kürt" bi vê wateya etnîkî bikar aniye. Di Târîh'a wî de gelek rîwayetên derbarê Kurdan de di mijarên cuda de cih girtine: Dema ku di serdema berî Îslamê de bîst û neh rîwayetên derbarê bajarên Kurdan de têne vegotin, panzdeh rîwayet hene ku peyva "Kürt" (el-Kürdî) û/an jî pirjimar wê "Ekrad" tê de derbas dibe. Taberî, di berhema xwe de peyva "Ekrad" wekî navekî gel/netewe pêncî û pênc caran bikar aniye. Piraniya van bikaranînan, di navbera salên hîcrî 220-270 / mîladî 835-883 de, ango di dema vegotina bûyerên serdemên xelîfetiyê yên el-Mu'tasım Billâh (w. h. 227 / m. 842) û el-Mu'tazid Billâh (w. h. 289 / m. 902) de derbas dibin (Cild 1, r. 94).

Târîh'a Taberî, di warê vegotinên derbarê Kurdan de yên serdema berî Îslamê de jî bûye çavkanî. Di berhema wî de nameyek heye ku di navbera Pehlevî Erdevan û Sâsânî Erdeşîr de derbas bûye; di vê nameyê de Erdevan, Erdeşîr wekî "Kurdê ku di konan de mezin bûye" biçûk dixe. Bi heman awayî, di vegotinekê de ku di navbera Pervîz, kurê qiralê Sâsânî Hurmûz, û Behram de derbas bûye, behsa Kurdan jî heye; Taberî di van rîwayetan de îfadeyên ku koçerên Pers Kurd in, vedibêje (Cild 2, r. 52). Van rîwayetan, ji aliyê cografyanas û dîroknasên paşê ve jî hatine şopandin û jê hatine girtin.

Bandora Wî Li Ser Dîroknûsiya Paşê

Berhema Taberî, bûye yek ji stûnên bingehîn ên dîroknûsiya piştî wî. Sâbit b. Sinân, wekî zeylek ji Târîh'a Taberî re berhemek nivîsandiye; berhema bi navê Kitâbü't-Târîh ya dîroknasê serdema Bûyîhîyan Hilâl b. Muhassin es-Sâbî (w. 448/1056) jî, berdewamiya vê zeyla Sinân e û salên 360-447 (970-1055) vedigire (Cild 1, r. 144). Di wêjeya cografya û rêwîtiyê de jî Himyerî, dema ku berhema xwe ya bi navê er-Ravżü'l-Mi'târ fî Haberi'l-Aktâr amade dikir, ligel nivîskarên wekî Îbn Îshâk, Îbn Hîşam û Belâzûrî, ji Taberî jî sûd wergirtiye (Cild 2, r. 46).

Di encamê de, Târîhü't-Taberî ya Taberî, di nav çavkaniyên bingehîn ên ku derbarê Kurdan de agahî didin de, ligel el-Kâmil fi't-Târîh ya Îbnü'l-Esîr û Şerefname ya Şerefhan Bidlîsî, wekî yek ji berhemên sereke yên ku ji bo xwendina berawirdî bingehîn e, tê hesibandin (Cild 2, r. 8).