Cizre

Cizre, Yukarı Mezopotamya'da, Dicle kıyısında yer alan tarihî bir şehirdir. İslamî kaynaklarda Cezîretu İbn Ömer adıyla da kayıtlıdır (Cilt 2, s. 115). Şehir, antikçağdan Osmanlı dönemine uzanan tarihi boyunca Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgenin başlıca merkezlerinden biri olmuştur.

Cizre, kaynaklarda Yukarı Mezopotamya'nın Diyar-ı Rebia bölgesi içinde anılır (Cilt 1, s. 87). Coğrafyacılar, Mardin çevresinden başlayarak Hemedan ve Şehrezor Dağları'na, Cizre'den Dicle'ye kadar uzanan bölgede dağınık biçimde yaşayan Kürt topluluklarından söz eder; Cizre ve Mardin'in köylerinde yaşayan Kürtlerin varlığı, bu halkın yalnızca dağlarda değil ovalarda da yerleşik olduğunu gösterir (Cilt 2, s. 55). Memlûk dönemi coğrafyacıları, Cezîre bölgesi içine dahil edilen şehirler arasında Amed, Meyyafarikin, Mardin, Nusaybin ve Musul'un yanı sıra Cizre'yi de sayar (Cilt 2, s. 64). İbn Şeddad ve benzeri müellifler, Cizre'yi Kürtlerin egemenliğe sahip olduğu belli başlı şehirler arasında zikreder (Cilt 2, s. 115).

Şehir ve çevresi çeşitli Kürt aşiretlerine ev sahipliği yapmıştır. Mervânîler'in hâkim olduğu, Ortaçağ'da Zevezân (Zozan) diye adlandırılan geniş coğrafyada Humeydî, Lârî, Hezbânî, Mihrânî, Hakkârî, Buxtî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi önemli Kürt aşiretleri bulunuyordu (Cilt 1, s. 129). Cizre, 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren Mervânî hanedanının önemli şehirlerinden biriydi (Cilt 1, s. 129); hanedan, Âmid surlarındaki onarımların yanı sıra bir diğer önemli şehri olan Cizre'nin şehir surlarında da tamirler yaptırmıştır (Cilt 1, s. 131). Mervânî Devleti'nin asıl kurucusu sayılan Ebû Ali el-Hasan b. Mervân da bu hanedanın bölgedeki hâkimiyetini pekiştiren isimlerdendir (Cilt 1, s. 130). İlerleyen dönemde bölgede yaşanan askerî çatışmalar sırasında Haçlılar Cizre ve Suriye'de kendi prensliklerini kurmuşlardır (Cilt 2, s. 65).

Cizre, aynı zamanda önemli bir ilim ve tarih merkeziydi. Ünlü tarihçi İzzeddin Ali İbnü'l-Esîr el-Cezerî, 4 Cemâziyelevvel 555'te (12 Mayıs 1160) Cizre'de doğmuş, ilk eğitimini de burada almıştır; el-Cezerî nisbesini doğduğu bu şehirden almıştır (Cilt 1, s. 125; Cilt 1, s. 165). İslam tarihinin en önemli eserlerinden el-Kâmil fi't-târîh'in müellifi olan İbnü'l-Esîr, daha sonra babası ve kardeşleriyle Musul'a göç etmiştir (Cilt 1, s. 134). Kaynaklar onun doğum yerini Cizre ya da Cezîretu İbn Ömer olarak kaydeder (Cilt 1, s. 106).

19. yüzyılda şehir, Cizre-Botan Mirliği'nin merkezi olarak öne çıkar. Tanzimat'ın uygulanma safhasında Cizre-Botan Miri Bedirhan Bey'in adı, dönemin Kürt tarihinde belirleyici bir figür olarak anılır (Cilt 3, s. 78).