Hizan

حیزان یەکەی ئیدارییە کە لە دەوروبەری بیتلیس دەکەوێت و بە درێژایی مێژوو لەلایەن گەورەکانی کوردەوە بەڕێوەدەبرێت. لە سەردەمی عوسمانییەوە سەرەتا وەک حکومەت/سەنگێک بە باری یۆرتی-جوجایەتی و دواتر وەک ڕووداوێک بە پارێزگای بیتلیسەوە تۆمارکرا. ## لە سەردەمەی عوسمانیدا شوێنی ئیداریی حیزان لە سەردەمێکی سەرەتای دەسەڵاتی عوسمییەوە لە دەسەڵاتی گەورەکانی کوردستاندا یاد دەکرێت. لە میانەی میرانی کورد کە لەگەڵ سوپای عوسمانی لە کاتی سەردانەکانی یاووز سوڵتان سیلیم بۆ ئێران (ڕۆژهەڵات) دا، ھەروەھا میر شەریفەدین، حوکمی بیتلیس و نیزام عوسمان داورگوزین (جلد ٤، ٣٥). لە تۆمارەکانی موحەمەددا دیارە کە شوێنەکان وەک (حزان، شیروی و ئیسپا) بە فەرمان حەسەن بەئی (مەحموودی) کە لە قەڵای قەڵا قیران لە ئێرانەوە بووە، دراون (جلد ٣، پەڕە ١٥). ## لە شەریفنامە (Hizan Sheref Khan) دا ئاماژە بەوە کراوە کە خەڵکی (Hazan) لە شەرەفنامێدا موسوڵمانن و شەو و بەیانی هەستان و نوێژ دەکەن. ## لە تۆمارەکان دا، لە تۆمارەکانی سەندن و دانیشتوانی سەردەمی کۆنی عوسمانی دا، حیزان وەک یەکێک لە ڕووداوە یەکەمەکانی سنگی بیتلیس لە سەربە پارێزگای بیتلەس دەردەکەوێت؛ لەگەڵ ئەحلات و موتکی، بە ڕووداوەکە پەیوەستە بە ئسپایەرت/ئیسپاریت (جلد ٤، ٢٥٩). لە دابەشکردنی ئیدارەی پارێزگای بەیتلێسدا، ئەحلت، هیزان و موتقی پێکەوە ڕیزبگیرێن (جلدی ٤، ١١٩). لە ساڵنامەکاندا باس لە بوونی قەڵایەکی بێ ناو لە حیزان دەکرێت (کلتی ٤، لاپەڕە ٣٠٢). ## تۆمارێکی گرنگ سەبارەت بە پێکهاتەی زمان و کولتووری حیزان لە پۆلێنکردنی زمانی دانیشتوانی ناوچەکە تێدەپەڕێت: لە ڕووداوەکانی شاروان، حیزان، هارزان و بێراڤیل لە ویلایەتی بیتلیسدا زۆرێک لە ئەرمەنیانی کە تەنها بە کوردی قسە دەکەن و نازانن ئەرمەنیی تێدایە (کلت ٤،لاپەڕە ١٧٣). قەزا هەروەها بە کەسایەتییە ئایینی و زانستییەکانیشی یادی دەکرێت؛ ناوەکانی وەک شێخ محەمەد باتای حەزانی و شیعری کوردی و فارسی لە ئیسپاریت و شێخ تێران تۆمارکراوە (جلد ٤، پەڕە ٣٠١).