Hizan

Hizan, Bitlis çevresinde yer alan ve tarih boyunca Kürt beylerinin yönettiği bir yerleşim ile idari birimdir. Osmanlı döneminde önce yurtluk-ocaklık statüsünde bir hükümet/sancak, sonraları ise Bitlis Vilayeti'ne bağlı bir kaza olarak kayıtlara geçmiştir.

Hizan, Osmanlı'nın bölgeyi hâkimiyet altına aldığı erken dönemden itibaren Kürt beylerinin idaresinde anılır. Yavuz Sultan Selim'in İran (Doğu) seferleri sırasında Osmanlı ordusuyla birlikte hareket eden Kürt mîrleri arasında, Bitlis Hâkimi Emir Şerafedin'in yanı sıra Hizan Hâkimi Emir Dâvergüzîn de yer almaktadır (Cilt 4, s. 35).

Bölgenin idari konumu Osmanlı arşiv belgelerinde belirgindir. Hizan; Çapakçur, Hasankeyf, Zaho gibi birimlerle birlikte Diyarbekir ve Kürdistan vilayetlerine bağlı idari birimler arasında sayılmaktadır (Cilt 3, s. 50). Mühimme kayıtlarında, İran'a bağlı Kıran Kalesi'nin ilhakında görevlendirilen Mahmudi sancakbeyi Hasan Bey'in emrine Hizan, Şirvi ve İspa(yert) gibi yerlerin verildiği görülmektedir (Cilt 3, s. 15). Bu kayıtlar, Kürt beylerinin Hizan gibi yerleri babadan oğula, yurtluk-ocaklık esasıyla yüzyıllarca yönettiği idari düzenin parçasıdır (Cilt 3, s. 50).

Şeref Han, Şerefnâme'de Hizan halkının Müslüman olduğunu, geceleri ve seherlerde kalkıp ibadet ettiklerini kaydeder; aynı bölgede Mahmudî beylerinin ve çevredeki Kürt aşiretlerinin durumuna dair de bilgiler aktarılır (Cilt 4, s. 40).

Geç Osmanlı dönemine ait salname ve nüfus kayıtlarında Hizan, Bitlis Vilayeti'ne bağlı Bitlis Sancağı'nın birinci sınıf kazalarından biri olarak görünür; Ahlat ve Mutki ile birlikte anılan kazaya, İspayert/İsparit nahiyesi bağlıdır (Cilt 4, s. 259). Bitlis Vilayeti idari taksimatında Ahlat, Hizan ve Mutki birlikte sıralanır (Cilt 4, s. 119); köy sayısı tablolarında Hizan Kazası'na 173 köyün kayıtlı olduğu belirtilir (Cilt 4, s. 126). Salnamelerde Hizan'da ismi verilmeyen bir kalenin varlığına da değinilmektedir (Cilt 4, s. 302).

Hizan'ın dilsel ve kültürel yapısına dair önemli bir kayıt, bölge nüfusunun dil tasnifinde geçer: Bitlis Vilayeti'nin Şirvan, Hizan, Harzan ve Beravil kazalarında Ermenice bilmeyen, yalnızca Kürtçe konuşan birçok Ermeni'nin bulunduğu ifade edilmektedir (Cilt 4, s. 173). Kaza ayrıca dinî ve ilmî şahsiyetleriyle de anılır; Bitlis salnamelerinde Hizanlı Şeyh Mehmed Bathayi ve buna bağlı İsparit'ten, Kürtçe ve Farsça şiirleri bulunan Şeyh Teyran gibi isimler kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 301).