İbnü’l-Cevzî

İbnü'l-Cevzî (Ebü'l-Ferec; ö. 597/1201), Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen tarihçi ve âlimlerinden biridir. En tanınmış eseri olan genel tarih el-Muntazam fî Târîhi'l-Mülûk ve'l-Ümem, Kürt tarihiyle ilgili klasik Arap kaynakları arasında önemli bir yer tutar.

İbnü'l-Cevzî'nin el-Muntazam fî Târîhi'l-Mülûk ve'l-Ümem adlı eseri, Hz. Âdem'den itibaren 574 (1179) yılına kadar meydana gelen olayları kronolojik bir tarzda veren, her yıla ait olayları anlattıktan sonra o yıl vefat eden önemli şahsiyetlerin biyografilerine de yer veren biyografi ağırlıklı bir genel tarihtir. İbnü'l-Cevzî el-Muntazam'da sadece olayları veya sadece biyografileri değil, her ikisini de yıllara göre ayrı başlıklar altında kaydetmiştir (Cilt 1, s. 145).

Müellif eserlerinde tarihî mirası geniş bir şekilde değerlendirmekle kalmamış; kendi gözlemlerinden, belgelerden ve çağdaşı olan diğer şahıslardan da faydalanmıştır. Ayrıca eserlerinde rivayetleri tenkide tâbi tutarak zayıf olanları belirlemesi, onun tarih yazımındaki titizliğini gösterir (Cilt 1, s. 145).

el-Muntazam, Kürt tarihinin bir parçası olan Annâzî hanedanının siyasi tarihine dair bilgi veren temel kaynaklar arasında sayılır. İbn Miskeveyh'in Tecâribü'l-Ümem'i, Hilâl b. Muhassin es-Sâbî'nin Kitâbü't-Târîh'i, İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil fi't-Târîh'i, Hamdullah el-Müstevfî'nin Târîh-i Güzîde'si ve Şerefhân'ın Şerefnâme'si ile birlikte bu hanedanın tarihinin ana kaynaklarını oluşturur (Cilt 1, s. 147).

İbnü'l-Cevzî, Annâzî hanedanının adının yazımı konusundaki tarihçiler arasındaki ihtilafta belirleyici taraflardan biridir. Hilâl b. Muhassin es-Sâbî ve İbnü'l-Esîr gibi tarihçiler hanedanın ismini Benû Annâz olarak zikrederken, İbnü'l-Cevzî, Hamdullah Müstevfî ve Şerefhan hanedanın ismini Ayyâr'a nisbetle Benû Ayyâr biçiminde vermektedir (Cilt 1, s. 141).

İbnü'l-Cevzî'nin torunu Sıbt İbnü'l-Cevzî de döneminin önde gelen âlimlerindendir. Genç yaşlarda Dımaşk'a gelip buraya yerleşen ve fıkıh dersleri vermeye başlayan Sıbt İbnü'l-Cevzî, Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'l-Âdil'in çocukları tarafından beğenilerek Şibliyye ve Bedriyye medreselerine müderris olarak atanmıştır. Önceleri Hanbelî mezhebine mensupken, kendisi de Hanefî olan Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'l-Muazzam'ın teşvikiyle Hanefî mezhebine geçmiştir. Vaaz ve hitâbet sanatında döneminin emsalsiz bir âlimi kabul edilen Sıbt İbnü'l-Cevzî, uzun süre Emevî Camii'nde vaizlik yapmış, vaazlarıyla halkı Haçlılara karşı cihada teşvik etmiş ve bizzat Haçlılarla yapılan savaşlara katılmıştır. 654/1256 yılında Dımaşk'ta vefat eden Sıbt İbnü'l-Cevzî'nin Mir'âtü'z-Zamân fî Tevârihi'l-A'yân adlı eseri vardır (Cilt 1, s. 173).