ENZYKLOPÄDIE

Enzyklopädie

Entdecken Sie die Themen der kurdischen Geschichte von A bis Z; jeder Eintrag stammt aus Primärquellen.

Dynastie
Abbâsîler
Abbâsîler (749-1258), Kürt tarihinin İslamî döneminin büyük bölümünün geçtiği halifelik hanedanıdır; Kürt tarihi bağlamında özellikle Abbâsîlerin ilk iki asrı i…
Ort
Adiabene
Adiabene, antik kaynaklarda Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen coğrafyalardan biridir; Fırat ve Dicle arasında, Dicle’nin doğusunda Zabdicene ve Korduene ile birl…
Ort
Adilcevaz
Adilcevaz, Van Gölü çevresinde bir yerleşimdir. Bir hükümdarın 1218-1238 arasında kurduğu ve sonradan Adilcevaz adını verdiği Şabaz şehriyle ilişkilendirilir (C…
Person
Agathangelos
Agathangelos (“iyi haberci” lakabıyla bilinen anonim bir yazar), Ermenice yazılan ilk Ermeni Tarihi’nin müellifidir (Cilt 1, s. 73). Eseri; P‘awstos, Łazar P‘ar…
Ort
Ahlat
Ahlat, erken İslamî dönemde Kürtler hakkındaki bilgilerin yer aldığı başlıklardan biridir; Kürdistan adı henüz literatüre girmediğinden kaynaklarda Fars, Ermeni…
Dynastie
Akkoyunlu
Akkoyunlu, Kürt tarihinin geç ortaçağ döneminde önemli rol oynayan bir Türkmen hanedanıdır; kaynaklar Hamdaniler, Mervaniler, Artuklular ve Eyyûbîler ile birlik…
Person
Ammianus Marcellinus
Ammianus Marcellinus, 330’lu yıllarda Antakya’da Yunan bir ailede doğan Romalı tarihçidir (Cilt 1, s. 48). Perslere karşı Roma’nın düzenlediği seferlere bizzat …
Ort
Anadolu
Anadolu, antik kaynaklarda Kürtlerin tarihsel süreçte yayıldığı coğrafyalar arasında Mezopotamya, Armenia, Persia ve Suriye ile birlikte sayılır (Cilt 1, s. 22)…
Dynastie
Annâzîler
Annâzîler, 381-511/990-1171 tarihleri arasında İran’ın batısındaki Cibal bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Hilâl b. Muhassin es-Sâbî ve İbnü’l-Esîr g…
Ort
Armenia
Armenia, antik kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçen bir bölgedir; kaynaklar Kürtlerin yayıldığı alanları Mezopotamya, Media, Persia, Suriye ve …
Dynastie
Artuklular
Artuklular, Mervânîlerden sonra Diyarbekir ve çevresinde hüküm süren bir hanedandır; Mervânî mirası olan bölge sonradan Artukluların bir şubesine merkezlik yapm…
Ort
Arzanene
Arzanene (Arzonoyo; Batman ve civarı), antik kaynaklarda Kardukhia/Corduene ile birlikte anılan, Kürt tarihinin coğrafyasıyla ilişkilendirilen bir bölgedir; Adi…
Volk
Asur
Asur (Asurlular), antik kaynaklarda Kürt coğrafyasının kavimleri arasında anılan kadim bir halktır. Diodorus, Medler, Persler ve Babillilerle birlikte Asurlular…
Ort
Azerbaycan
Azerbaycan, kaynaklarda Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın doğu sınırını tarif ederken sık anılır; Armenia’dan Bağdat’a, Azerbaycan’dan Fırat’a uzanan bir çerçeve ç…
Dynastie
Babanlar
Babanlar (Baban Hanedanı), Bağdat ve Kürdistan coğrafyasında güçlü olan bir Kürt hanedanıdır (Cilt 4, s. 63). Osmanlı-İran sınırındaki Kürt aşiretlerinden olan …
Person
Bahâeddîn İbn Şeddâd
Bahâeddîn İbn Şeddâd, Eyyûbî dönemi tarihçi ve devlet adamıdır; küçük yaşta babasını kaybetmiş ve Halep’te yetişmiştir (Cilt 1, s. 167). Kaynaklarda dindar, faz…
Ort
Bargiri
Bargiri, Van Gölü havzasında, Van mutasarrıflığına bağlı bir kaza merkezidir; Erciş ve Adilcevaz ile birlikte gölün çevresinde yer alır (Cilt 4, s. 143). Osman…
Stamm
Barzaniler
Barzaniler, Barzan karyesi (köyü) merkezli, Güney Kürdistan’ın önemli Kürt şeyh ailesi ve aşiretidir; arşiv belgelerinde “Barzan karyesi ve Barzaniler” başlığıy…
Ort
Bayezid
Bayezid (Doğubayezit), İran hududuna yakın, Kürt mîrlerinin yönettiği bir sancaktır; Bayezid Sancağı Ekrad Mîri Mahmud Paşa’ya tevcih edilen berat, bu mîrliğin …
Ort
Bağdat
Bağdat, Abbâsî hilafetinin merkezi olarak, Kürt tarihine dair bilgi veren çok sayıda âlim ve tarihçinin yaşadığı bir ilim merkeziydi. Belazurî, Ya‘kūbî ve Taber…
Person
Bedirhan
Bedirhan (Bedirhan Bey), 19. yüzyılda öne çıkan Kürt mîrlerindendir; Mîr Muhemmedê Rewandizî gibi mîrlerle birlikte anılır (Cilt 3, s. 57). Tanzimat’ın uygulanm…
Person
Belazurî
Belazurî, miladi dokuzuncu asırda yaşamış en büyük İslam tarihçilerinden biridir (Cilt 1, s. 89; Cilt 2, s. 11). Belazurî, Fütûhu’l-büldân adlı eserinde Müslüm…
Stamm
Berzenci
Berzenci, kaynaklarda bir Kürt aşireti ve şeyh ailesi olarak anılır; Osmanlı-İran sınırındaki Süleymaniye üzerindeki egemenlik mücadelesinde Talabani aşiretiyle…
Stamm
Beşnevî
Beşnevî (Bejnevî), Cizre bölgesinde yaşayan bir Kürt aşiretidir (Cilt 1, s. 129). Mervânîlerin hâkim olduğu coğrafyada Humeydî, Lârî, Hezbânî, Hakkârî ve Buxtî …
Ort
Bitlis
Bitlis, antik Niphates dağlarının lokalizasyonunda Bitlis-Siirt güzergâhıyla ilişkilendirilir (Cilt 1, s. 48). Erken İslamî dönemde Bitlis-Hîzân ile Siirt-Ma‘de…
Ort
Botan
Botan, adını Botan (Bohtan) Nehri’nden alan bir bölgedir; Ksenophon’un “Kardukhia” dediği güzergâh, bu nehrin güneyinden tarihî Kürdistan topraklarına doğru uza…
Stamm
Buhtî
Buhtî (Buhtîyye), çok sayıda boyu bulunan ünlü bir Kürt kabilesidir (Cilt 2, s. 112). İlk İslam dönemlerinden itibaren görünürlük kazanmış; mîrliklerinin merkez…
Person
Bâz
Bâz lakabıyla bilinen Ebû Abdillâh el-Hüseyin, Zevezân bölgesinin en önemli Kürt aşiretlerinden Humeydî’nin Çehârbuxtî koluna mensuptu; bu aşiret sonradan Kuzey…
Dynastie
Büveyhîler
Büveyhîler, 10.-11. yüzyıllarda Irak ve Cibâl bölgesinde hüküm süren bir hanedandır; Kürt emîrlikleriyle ilişkileri Kürt tarihinin önemli bir bölümünü oluşturur…
Person
Büyük İskender
Büyük İskender (Makedonyalı İskender), antik kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyasıyla ilişkilendirilen kavimlerle olan karşılaşmaları üzerinden anılır. İran sef…
Stamm
Celali
Celali, Erzurum Vilayeti’nin Bayezid Sancağı çevresinde yaşayan bir Kürt aşiretidir (Cilt 4, s. 131). Mehmed Hurşid, seyahatnamesinde Celali’yi; Baban, Caf, Hem…
Ort
Cibal
Cibal (Irak-ı Acem), İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında “Kürdistan” adı kullanılmadan önce aynı bölge için kullanılan adlardan biridir; “Ermeniyye” ve “el-Ce…
Ort
Cizre
Cizre, Yukarı Mezopotamya’nın Diyar-ı Rebia bölgesinde yer alır; bu bölge Nusaybin, Ceylanpınar ve Musul ile çevrilidir (Cilt 1, s. 87). Kaynaklarda Cezîretu İb…
Volk
Cossaeiler
Cossaeiler (Cossaei), antik kaynaklarda Mardilerle birlikte anılan bir kavimdir. Diodorus, Cossaeileri Hyrcania bölgesinde anar ve Mardilerle birlikte Makedonla…
Person
Dahhak
Dahhak (Dahhak-ı Mârî), kaynaklarda Kürtlerin kökenine dair rivayetlerle ilişkilendirilen mitolojik bir İran hükümdarıdır (Cilt 1, s. 89). Bir rivayete göre Kür…
Volk
Deylem
Deylem (Deylemîler), antik ve İslamî kaynaklarda Kürt coğrafyasının doğusunda anılan bir halktır. Antik dönemde Pers sınırında, “Dicle nehrinin uzağında kalan” …
Ort
Dicle
Dicle, antik coğrafya kaynaklarında Kürt tarihiyle ilişkilendirilen bölgeleri tarif ederken sık başvurulan bir nehirdir; özellikle Dicle ve Zap (büyük ve küçük)…
Ort
Dinever
Dinever, Cibal bölgesinde (bugünkü İran’ın kuzeybatısı) Kürt nüfusun yoğun olduğu bir şehirdir; tarihçi Belazurî’nin tahminen 820 yılında bu şehirde doğduğu bel…
Person
Diodorus
Diodorus (Sicilyalı Diodorus, MÖ 90-30), Sicilya’da dünyaya geldiği için bu adla anılan Antik Çağ tarihçisidir; Bibliotheke Historike adlı eseriyle tanınır (Cil…
Ort
Diyarbekir
Diyarbekir (Âmid), Yukarı Mezopotamya’nın merkezî şehirlerinden olup Mervânî hanedanının merkezi olarak öne çıkar; Mervânîler “el-Mervâniyye Mulûku Diyârbekir” …
Ort
Duhok
Duhok (Dehük), Irak Kürdistan bölgesinde bir şehir olup İmadiye’ye yaklaşık 70 km mesafede bulunur (Cilt 2, s. 113). Antik kaynaklarda Dosa (Duhok’a bağlı Dasin…
Ort
Dımaşk
Dımaşk (Şam), Kürt tarihine kaynaklık eden tarihçi ve âlimlerin yoğunlaştığı bir ilim merkeziydi. İbnü’l-Esîr, Bağdat’ta başladığı tahsilini Musul ve Dımaşk’ta …
Person
Ebû Şâme
Ebû Şâme, Kudüs kökenli mütevazı bir aileye mensup Eyyûbî dönemi tarihçisidir; vefatına kadar Dımaşk’tan ayrılmamış, burada Şâfiîlere tahsis edilen Âdiliyye ve …
Person
Ebü’l-Fidâ
Ebü’l-Fidâ (el-Melikü’l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl), Eyyûbî soyundan gelen bir tarihçi ve coğrafyacıdır; Hama meliki olmuş ve ölümüne kadar bu görevi yürütmüştür …
Begriff
Ekrad
Ekrad, ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında Kürtler için kullanılan bir kavim adıdır; bu eserlerde Kürtlerin yaşadığı bölgeler ve Kürt aşiretleri bağ…
Ort
Erbil
Erbil (antik Arbela), kaynaklarda hem antik hem İslamî dönemde anılan kadim bir şehirdir. Asuristan’daki yerleşimlerin listelendiği bir bölümde, Büyük Zap nehri…
Werk
Erbil Vekayinamesi
Erbil Vekayinamesi, Mşiha Zha tarafından kaleme alınan ve Finhas adlı ünlü birine ithaf edilen bir Süryani kaynağıdır (Cilt 1, s. 53). Muhtemelen Erbil Metropol…
Ort
Erciş
Erciş, Van Gölü’nün kuzeyinde; kaynaklarda Ahlat, Bitlis ve Muş ile birlikte anılan bir şehirdir. Bazı tasniflerde “Dördüncü Ermenistan” içinde Ahlat, Bitlis ve…
Ort
Ergani
Ergani, Osmanlı döneminde Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı bir sancak ve kazadır; Amid, Mardin, Ruha, Siverek ve Çermik ile birlikte tahrir defterlerinde sıkça anılı…
Ort
Ermenistan
Ermenistan (Armenia), antik ve ortaçağ kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçen bir bölgedir. Korduk, Kral Trdat döneminde Ermenistan’ın altıncı …
Ort
Eruh
Eruh, Siirt çevresinde, Cudi Dağı’nın kuzeyindeki bir yöredir; antik kaynaklarda kimi yer adları Cudi’nin kuzeyindeki Şax/Shakh köyü ya da Sedukh/Eski Eruh ile …
Ort
Erzurum
Erzurum, kaynaklarda antik adı Karin ile birlikte anılan bir bölgedir. Sebeos’a atfedilen metinde Karin/Erzurum yakınlarındaki bir kaplıcadan söz edilir (Cilt 1…
Dynastie
Eyyûbîler
Eyyûbî Devleti’nin temelleri, Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî tarafından atılmıştır. Devlet, 564/1169’da Mısır’da iktidarı ele geçirdikten kısa süre…
Ort
Fırat
Fırat, antik kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyasını tarif ederken sık başvurulan bir nehirdir; Kürtlerin yaşadığı alan kimi zaman “Armenia’dan Bağdat’a, Azerba…
Ort
Garzan
Garzan, Bitlis vilayetine bağlı, Kürt aşiretlerinin yoğun olduğu bir bölgedir. Garzan’da Pencinar, Alikan, Reşkotan, Puran ve Melkişan aşiretleri yaşardı (Cilt …
Ort
Gordyene
Gordyene, Grekçe ve Latince kaynaklarda Kardukhia ve Corduene ile birlikte anılan, Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen bir coğrafyadır; Arzanene ve Adiyabene gibi …
Ort
Hakkâri
Hakkâri (Hekarî), Kürt beylerinin yönettiği bir sancak ve aşiret bölgesidir. Ortaçağda Hulvân, Erbil, Kirmanşah (Karmîsîn) ve Şehrezor ile birlikte zengin kütüp…
Ort
Halep
Halep, kaynaklarda çok sayıda âlim ve tarihçinin yaşadığı bir merkez olarak geçer. Tarihçi Ahmed İbnü’l-Adîm 588/1193’te Halep’te doğmuştur (Cilt 1, s. 134); Şe…
Person
Hamdullah Müstevfî
Hamdullah Müstevfî, Târîh-i Güzîde ve Nüzhetü’l-Kulûb adlı eserleriyle tanınan bir tarihçi ve coğrafyacıdır. “Kürdistan” adı ilk kez onun eserlerinde kullanılmı…
Stamm
Hamidiye
Hamidiye, kaynaklarda anılan bir Kürt aşiretidir; Hamidî/Hammudî adlarıyla da geçer ve İbnü’l-Esîr’in ifadesiyle “Hamidiye” olarak anılır (Cilt 2, s. 64). İbn H…
Begriff
Hamidiye Alayları
Hamidiye Alayları (Hamidiye Hafif Süvari Alayları), II. Abdülhamid döneminde ağırlıklı olarak Kürt aşiretlerinden oluşturulan süvari birlikleridir; çeşitli zorl…
Ort
Harput
Harput, Osmanlı döneminde Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı, Kürt nüfusunun yoğun olduğu bir sancak/kazadır (Cilt 3, s. 34). Çemişgezek ve Kiğı ile birlikte tahrir de…
Person
Hasanveyh
Hasanveyh, Hasanveyhî Kürt Emîrliği’nin kurucusudur; emîrlik, İran’ın kuzeybatısındaki Cibâl bölgesinde onun adıyla anılır (Cilt 1, s. 119). Hasanveyh, Büveyhî…
Dynastie
Hasanveyhîler
Hasanveyhîler, Cibâl bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Kurucusu Hasanveyh, Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle ile iyi ilişkiler geliştirmiş; ancak Irak’ta…
Volk
Haçlılar
Haçlılar, Eyyûbî döneminde Kürt tarihinin seyrini etkileyen başlıca dış güçtür. Frenklerin Doğu’yu tehdit ettiği bir dönemde kurulan Eyyûbî hanedanı, Haçlıları …
Stamm
Hekarî
Hekarî (Hekarîye), kaynaklarda anılan bir Kürt aşireti/kabileler topluluğudur; Hakkâri yöresi adını bu aşiretten alır. el-Umerî, Hekarîye’nin İmadiye dolayların…
Stamm
Hemavend
Hemavend, İran hududu çevresinde yaşayan bir Kürt aşiretidir. Mehmed Hurşid, seyahatnamesinde Hemavend’i; Baban, Caf, Celali ve Şikakî gibi bölgenin büyük Kürt …
Ort
Hemedan
Hemedan, kaynaklarda Kürtlerin yerleşik olduğu el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde Dinever, Hulvan ve Şehrizor ile birlikte sayılan bir şehirdir (Cilt 1, s. 97). …
Stamm
Hezbânî
Hezbânî, Mervânîlerin hâkim olduğu coğrafyada Humeydî, Lârî, Mihrânî, Hakkârî ve Buxtî gibi aşiretlerle birlikte anılan önemli bir Kürt aşiretidir (Cilt 1, s. 1…
Person
Himyerî
Himyerî (Abdülmün‘im el-Himyerî, İbn Abdülmün‘im olarak da tanınır), er-Ravżü’l-Miʿtâr fî Haberi’l-Aktâr adlı coğrafya eseriyle tanınan bir müelliftir (Cilt 2, …
Ort
Hizan
Hizan, Bitlis çevresinde, Kürt beylerinin yönettiği bir hükümet/sancaktır. Osmanlı ordusuyla birlikte hareket eden Kürt beyleri arasında Hizan Hâkimi Emir Dâver…
Ort
Hulvan
Hulvan, Kürtlerin yerleşik olduğu el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde Hemedan, Dinever ve Şehrizor ile birlikte sayılan bir şehirdir (Cilt 1, s. 97). Hz. Ömer zam…
Ort
Hyrcania
Hyrcania, antik kaynaklarda çeşitli kavimlerin yaşadığı bir coğrafya olarak anılır. Diodorus, Mardiler ve Cossaeileri bu bölgede zikreder (Cilt 1, s. 29); Strab…
Ort
Hısnıkeyfâ
Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf), Dicle bölgesinde; Diyarbekir, Silvan, Erzen ve Mardin ile birlikte anılan tarihî bir kale-şehirdir (Cilt 1, s. 87). El-Umerî; Hısn-ı K…
Person
Kalkaşendî
Kalkaşendî (Ebü’l-Abbas Ahmed el-Kalkaşendî), 756/1355’te Kahire yakınlarındaki Kalkaşende köyünde doğan Memlük dönemi âlimi ve kâtibidir (Cilt 1, s. 194). En t…
Person
Kazvinî
Kazvinî, Kazvin şehrinde doğup büyüdüğü için bu lakapla tanınan bir âlim ve coğrafyacıdır (Cilt 2, s. 27). Ününü büyük ölçüde iki eserine borçludur (Cilt 2, s. …
Volk
Keldaniler
Keldaniler (Khaldi), Kürdistan coğrafyasında yaşamış Hristiyan topluluklardan biridir; kaynaklar bu bölgeyi araştırmak isteyenler için Ermeniler, Süryaniler ve …
Ort
Kerkük
Kerkük, Osmanlı arşiv kaynaklarında Musul, Şehrizor ve Erbil ile birlikte tahrir (sayım) defterlerine konu olan bir bölgedir (Cilt 3, s. 25). Kerkük ve Musul’a …
Werk
Khuzistan Kroniği
Khuzistan Kroniği, İslam öncesi Kürt tarihiyle ilgili erken Süryani kaynaklarından biridir; yazarı hakkında doğrudan bilgi bulunmamaktadır (Cilt 1, s. 59). Ese…
Ort
Kirmanşah
Kirmanşah (Karmîsîn/Kirmanşahan), kaynaklarda hem antik hem İslamî dönemde anılan bir şehirdir. Darius’un tahta geçişini ve Perslere karşı isyanları anlatan Beh…
Ort
Korduk
Korduk, İslam öncesi dönem kaynaklarında geçen ve Kürtlerle ilişkisi tartışılan adlandırmalardan biridir; Med, Kardukhia, Corduene, Qardu (Beth Qardu), Kordrik …
Person
Ksenophon
Ksenophon (MÖ 431-354), Atina’da aristokrat bir ailede doğan ve Sokrates’in öğrencisi olan Yunan tarihçi ve askerdir (Cilt 1, s. 25). Anabasis adlı eseri, Kürt …
Person
Kâdî el-Fâzıl
Kâdî el-Fâzıl (ö. 596/1200), Selâhaddîn döneminin en etkili bürokrat ve entelektüellerindendir (Cilt 1, s. 156). Mısır’da kendi adıyla anılan, iki mezheb fıkhın…
Ort
Kürdistan
Eldeki külliyat, Kürtlere ve Kürdistan’a dair her türden kayıt ve belgenin eleştirel bir yaklaşımla derlenmesini amaçlar (Cilt 1, s. 11); serinin birinci cildi,…
Begriff
Kürtçe
Kürtçe, kaynaklarda hem bir dil hem de yer adlarının kökeni bağlamında geçer. Eldeki külliyat Kürtçe, Türkçe ve İngilizce olarak yayımlanmak üzere hazırlanmıştı…
Ort
Loristan
Loristan (Bilad-ı Lor, Lor Ülkesi), İran’ın güneybatısında, ahalisi Kürtlerle akraba olan Lorların yaşadığı dağlık bir bölgedir (Cilt 4, s. 109). Kürdistan, gün…
Ort
Mahmudi
Mahmudi, Osmanlı idari sisteminde Bitlis ve Hakkâri ile birlikte “hükümet” statüsündeki sancaklardan biriydi (Cilt 3, s. 49). Mahmudi sancakbeyi Hasan Bey’in em…
Person
Makdisî
Makdisî (Mukaddesî, Şemseddîn Ebu Abdillâh Muhammed; ö. 375/985), İbn Havkal ile birlikte klasik coğrafya literatürünün en büyük temsilcilerinden biri sayılır (…
Person
Makrîzî
Makrîzî (Muhammed el-Makrîzî), 766/1364’te Kahire’de doğan ünlü Memlük dönemi tarihçisidir (Cilt 1, s. 196). Dönemin önde gelen âlimlerinden eğitim almış; 784/1…
Ort
Malatya
Malatya, Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın batı sınırında yer alan bir merkezdir; bir kaynak, Kürtlerin Şam bölgesinin batısından kuzeyde Malatya’ya kadar yirmi ye…
Ort
Maraş
Maraş, Osmanlı döneminde bir eyalet/sancak merkezi olup Kürt aşiretlerinin yoğun hareket alanlarından biriydi; kaynaklar, Kürtlerin Anadolu’da Maraş ve Malatya’…
Ort
Mardastan
Mardastan, antik kaynaklarda farklı biçimlerde konumlandırılan bir bölgedir. Grekçe ve Latince kaynaklar Mardia’nın güneyine yerleştirirken, Ermenice kaynaklard…
Volk
Mardiler
Mardiler (Mard/Amardiler), antik kaynaklarda Kürtlerle ilişkilendirilen kavimlerden biridir. Diodorus, Mardileri Cossaeilerle birlikte Hyrcania bölgesinde anar …
Ort
Mardin
Mardin, Yukarı Mezopotamya’da Diyar-ı Rebia bölgesinin kuzey kesiminde; Diyarbekir (Âmid), Silvan, Erzen ve Hasankeyf ile birlikte anılan tarihî bir merkezdir (…
Volk
Med
Med (Medler), İslam öncesi dönem kaynaklarında geçen ve Kürtlerle ilişkisi tartışılan kavimlerin başında gelir; Kardukhia, Corduene, Qardu, Korduk, Kordrik ve K…
Person
Mervan
Mervan (Mervân b. Kek), Mervânî hanedanına adını veren kişidir. Aslen Siirt ile Maden arasındaki Kurmâs Köyü’nün ileri gelen ailelerinden olup bu köyde değirmen…
Dynastie
Mervânîler
Mervânîler (Benî Mervân/Mervânoğulları, Âl-ı Mervân), 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya’da hüküm süren bir hanedandır; kaynaklarda “el-Mervâniyye Mulû…
Person
Mes‘ûdî
Mes‘ûdî (ö. 345/956), tarihçi, fakih ve coğrafyacı olarak tanınan bir İslam âlimidir (Cilt 1, s. 94). En tanınmış eseri Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve meʿâdinü’l-cevher’dir;…
Ort
Meyyâfârikîn
Meyyâfârikîn, Mervânî hanedanının başkenti olan önemli bir şehirdir; Mervânîlerin Meyyâfârikîn ve Âmid’de yürüttüğü faaliyetler hakkında kaynaklarda başka yerde…
Ort
Mezopotamya
Mezopotamya, antik dönem Kürt tarihinin ve coğrafyasının başlıca sahnelerinden biridir; kaynaklar Kürtlerin yayıldığı alanları Armenia, Media, Persia ve Suriye …
Stamm
Milli
Milli, kaynaklarda yaşam alanları Diyarbekir, Mardin, Siverek ve Hakkâri çevresine uzanan büyük bir Kürt aşiretidir (Cilt 3, s. 13). Mervânî hanedanının hâkim o…
Person
Moses Khorenatsi
Moses Khorenatsi, 5. yüzyıla tarihlenmesi konusunda tartışma bulunan bir Ermeni tarihçidir (Cilt 1, s. 76). Kürtlere ve Kürt coğrafyasına dair zengin bilgiler v…
Volk
Moğollar
Moğollar, 13. yüzyılda Kürt coğrafyasını derinden etkileyen bir güçtür. 658/1260’da Halep’e saldırmaları üzerine Eyyûbî hükümdarı Melik Nâsır, Kahire’ye gitmek …
Person
Mumehhiduddevle
Mumehhiduddevle (Ebû Mansûr Saîd), Mervânî hanedanının hükümdarlarından biridir. Devletin asıl kurucusu Ebû Ali el-Hasan’ın Âmid’de öldürülmesinin ardından, dan…
Ort
Musul
Musul, Yukarı Mezopotamya’da Diyar-ı Rebia bölgesinin önemli bir merkezi olup çevresi Cizre, Nusaybin ve Ceylanpınar ile birlikte anılır (Cilt 1, s. 87). Musul/…
Ort
Muş
Muş, antik ve Osmanlı kaynaklarında anılan bir bölgedir. Strabon, Muş ile Diyarbakır arasında yer alan ve antik dönemde Kardukhia olarak bilinen Gordyene bölges…
Person
Müneccimbaşı
Müneccimbaşı (Ahmed Dede Efendi), Konya’dan Selanik’e göç eden bir ailenin çocuğu olarak Selanik’te doğmuş bir âlim ve tarihçidir (Cilt 4, s. 48). Uzun yıllar O…
Ort
Mısır
Mısır, Kürt tarihinin İslamî döneminde —özellikle Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde— merkezî bir konuma sahiptir. Eyyûbî Devleti 564/1169’da Mısır’da iktidarı ele g…
Person
Nasruddevle
Nasruddevle, Mervânî hanedanının önemli hükümdarlarından biridir; Mumehhiduddevle’nin küçük kardeşi olup Erzen valisi Hoca Ebu’l-Kâsım el-İsfahânî’nin yardımıyl…
Ort
Nusaybin
Nusaybin (Nisibis), antik kaynaklarda Corduene ile birlikte anılan bir merkezdir. Ammianus, bereketli Corduene bölgesini zikrederken Perslerin fidye olarak Moxo…
Ort
Palu
Palu, Osmanlı idari sisteminde “hükümet” statüsünde, Kürt beylerinin yönettiği bir sancaktır (Cilt 3, s. 28). 946/1539’da Palu beyi Cemşid Bey’in oğluna yapılan…
Volk
Persler
Persler, antik kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyasıyla yakından ilişkili bir halktır. Diodorus, Persleri Medler, Babilliler ve Asurlularla birlikte zengin bilg…
Person
Plinius
Plinius (Yaşlı Plinius, MS 23-79), Verona veya Novum Comum’da doğan Romalı tarihçi ve doğa bilimcisidir (Cilt 1, s. 46). Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı e…
Ort
Rakka
Rakka, Fırat boyunda, kaynaklarda hem antik hem İslamî dönemde anılan bir şehirdir. Dio Cassius, Fırat’tan (Şanlıurfa ve Rakka gibi şehirlerden) Corduene sınırl…
Ort
Revandız
Revandız (Rewandiz), Güney Kürdistan’da bir merkez olup 19. yüzyılda Mîr Muhemmedê Rewandizî ile özdeşleşmiştir; bu mîr, Bedirhan Bey ile birlikte dönemin öne ç…
Stamm
Rişvan
Rişvan, Osmanlı arşiv belgelerinde sıkça anılan büyük Kürt aşiretlerinden biridir; Bociyan, Mili, Badıllı ve Şeyh Bızıni gibi aşiretlerle birlikte iskân kayıtla…
Dynastie
Roma
Roma (Roma İmparatorluğu), İslam öncesi Kürt tarihinin geçtiği başlıca siyasi güçlerden biridir; doğu seferleri ve İran imparatorluklarıyla ilişkileri dolayısıy…
Dynastie
Sasani İmparatorluğu
Sasani İmparatorluğu, İslam öncesi dönemde Kürt tarihinin geçtiği başlıca siyasi çerçevelerden biridir. İslam’ın doğduğu dönemde Kürtlerin bir kısmı Sâsâni, bir…
Ort
Sason
Sason, Kürt aşiretlerinin yoğun olduğu dağlık bir bölgedir; “Eyalet-i Kürdistan” içinde Cizre, Palu, Genç ve Eğil gibi birimlerle birlikte sayılır (Cilt 3, s. 5…
Person
Sebeos
Sebeos, geleneksel olarak kendisine atfedilen ve yedinci yüzyılda Hristiyan dünyasında yazılan daha geniş bir vekayinamenin parçası olan bir Ermeni tarih metniy…
Person
Selâhaddîn
Selâhaddîn (Selâhaddîn-i Eyyûbî / Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb), Eyyûbî hanedanının temellerini atan hükümdardır (Cilt 1, s. 151) ve Dımaşk’ta hâkimiyeti…
Dynastie
Selçuklular
Selçuklular, 11. yüzyıldan itibaren Kürt coğrafyasının siyasi haritasını değiştiren bir hanedandır. Bölgedeki Kürt devletleri Selçuklu hâkimiyetine girdi: Şeddâ…
Person
Seyit Taha
Seyit Taha (Şemdinanlı Seyit Taha), 20. yüzyıl başının önde gelen Kürt önderlerinden biridir; Şemdinan merkezli faaliyetleriyle dönemin arşiv belgelerine sıkça …
Ort
Siirt
Siirt, kaynaklarda Bitlis ile birlikte sık anılan bir bölgedir; antik Niphates dağları Bitlis-Siirt güzergâhıyla ilişkilendirilir (Cilt 1, s. 48). Erken İslamî …
Person
Simko
Simko (Simko Ağa), 20. yüzyıl başının önemli Kürt önderlerinden biridir; İran Kürdistanı’ndaki Simko İsyanı ile anılır (Cilt 3, s. 146). Arşiv belgeleri, Simko…
Ort
Sincar
Sincar (Şengal), kaynaklarda hem dağı hem şehriyle anılan bir bölgedir. Bazı Süryanice kaynaklar, Şengal/Sincar Dağı civarında yaşayan ve özgün inançları olan g…
Ort
Siverek
Siverek, Osmanlı döneminde Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı bir sancak/kazadır; Amid, Mardin, Ruha (Urfa), Ergani ve Çermik ile birlikte tahrir defterlerinde anılır …
Person
Strabon
Strabon, Antik Çağ’ın en önemli coğrafyacı-yazarlarından biridir; MÖ 63/64’te Amasya’da doğduğu için “Amasyalı Strabon” unvanıyla tanınır (Cilt 1, s. 30). Geogr…
Ort
Suriye
Suriye, antik kaynaklarda Kürtlerin yayıldığı coğrafyalar arasında Mezopotamya, Armenia ve Anadolu ile birlikte sayılır (Cilt 1, s. 22). Sasani hükümdarı Şapur;…
Begriff
Süryani Kaynakları
Süryani kaynakları, İslam öncesi Kürt tarihini yakından ilgilendiren temel kaynak gruplarından biridir (Cilt 1, s. 21). Eldeki külliyatın birinci kısmında; mila…
Person
Sıbt İbnü’l-Cevzî
Sıbt İbnü’l-Cevzî, ünlü vâiz ve tarihçi İbnü’l-Cevzî’nin torunu olduğu için (annesinin babasına nisbetle) bu nisbeyle tanınmıştır (Cilt 1, s. 106, 172). 582/118…
Person
Taberî
Taberî (Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî), İslam tarih yazımının kurucu isimlerinden bir tarihçidir; tam nisbesiyle “el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî” olarak …
Person
Tacitus
Tacitus (Gaius Cornelius Tacitus, MS 56/58-118/120), Romalı tarihçidir (Cilt 1, s. 47). Eserleri, Kürt tarihinin antik coğrafyası için başvurulan kaynaklar aras…
Stamm
Talabani
Talabani, Güney Kürdistan’da —özellikle Süleymaniye çevresinde— etkili bir Kürt aşiretidir. İttihat ve Terakki hükümetleri döneminde, Osmanlı-İran sınırındaki S…
Ort
Tebriz
Tebriz, Azerbaycan’ın önemli şehirlerinden olup Kürt tarihinin doğu coğrafyasında sık anılır; Bağdat, Halep, Musul ve Horasan ile birlikte bölgenin başlıca kent…
Ort
Urfa
Urfa (Edessa), kaynaklarda âlim ve tarihçilerle anılan kadim bir merkezdir. Bir Süryani eseri, Urfa’daki bir manastırın başrahibi Sergius’un isteğiyle yazılmışt…
Ort
Van
Van, Osmanlı döneminde önemli bir sancak merkeziydi. Van Sancağı; Erciş, Adilcevaz, Müks, Gevaş, Şatak, Bargiri ve Karcikan kazalarından oluşurdu (Cilt 4, s. 13…
Ort
Van Gölü
Van Gölü, antik coğrafya kaynaklarında çeşitli halkların yaşam alanlarını tarif ederken sık başvurulan bir referans noktasıdır; kaynaklar kimi bölgeleri gölün d…
Volk
Yahudiler
Yahudiler, Kürdistan coğrafyasında ve çevresinde yaşamış topluluklardan biridir. Osmanlı arşivinde Ermeni, Katolik ve Protestanlarla birlikte Yahudiler de milli…
Person
Yakut el-Hamevî
Yakut el-Hamevî, Mu’cemü’l-buldân adlı kapsamlı coğrafya sözlüğüyle tanınan bir coğrafyacıdır (Cilt 1, s. 222). Eserinde Kürtlerin yaşadığı şehirler, köyler, ka…
Person
Ya‘kūbî
Ya‘kūbî (Ebü’l-Abbâs Ahmed; ö. 292/905), tarihçi, coğrafyacı ve seyyahtır (Cilt 1, s. 91). İlk Müslüman coğrafyacılardan kabul edilir ve İbn Hurdâzbih’ten sonra…
Volk
Yezidiler
Yezidiler, kaynaklarda hem inançlarıyla hem aşiretleriyle anılan bir Kürt topluluğudur. Erken Süryani kaynaklarında anlatılan bazı paganist inanç unsurlarının v…
Person
Yûnînî
Yûnînî (Ahmed el-Ba‘lebekkî el-Yûnînî), 640/1242’de Dımaşk’ta doğan bir tarihçidir (Cilt 1, s. 188). En tanınmış eseri, Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’âtü’z-Zamân’ın…
Ort
Zaho
Zaho, Musul Vilayeti’ne bağlı, ahalisi Kürtlerden oluşan bir kazadır (Cilt 4, s. 132). Dicle, Bitlis ve Siirt kasabaları civarından geçerek Zaho beldesinin yakı…
Ort
Zap
Zap (Büyük ve Küçük Zap), Kürt tarihinin coğrafyasında merkezî bir konuma sahip nehirlerdir; Erbil merkezli Adiabene bölgesi Büyük ve Küçük Zap suları arasında …
Stamm
Zilan
Zilan, Diyarbekir’den serhada uzanan kadim bir Kürt aşiretidir (Cilt 3, s. 12). Osmanlı arşivinde, Bisyan ve Bociyan aşiretleriyle birlikte sıkça anılır (Cilt 3…
Person
el-Bundarî
el-Bundarî, 586/1190’da İsfahan’da doğmuş ve gençlik yıllarını burada geçirmiş bir müelliftir; bir süre Eyyûbîlerin hizmetinde kâtip olarak görev yapmış ve 643/…
Ort
el-Cezîre
el-Cezîre (Yukarı Mezopotamya), Fırat ve Dicle arasında kalan tarihî bölgedir. Eyyûbî Devleti, 564/1169’da Mısır’da iktidarı ele geçirdikten sonra Suriye, Filis…
Person
el-Mekîn
el-Mekîn (el-Mekîn Circis İbnü’l-Amîd), Eyyûbîler hakkında Ahbârü’l-Eyyûbiyyîn adlı bir eser kaleme almış bir tarihçidir (Cilt 2, s. 74). el-Mekîn’in genel tar…
Person
el-Umerî
el-Umerî (İbn Fadlullah el-Umerî), Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Emsâr adlı ansiklopedik coğrafya eseriyle tanınan bir müelliftir (Cilt 2, s. 38, 54); et-Taʿrî…
Ort
Çapakçur
Çapakçur (bugünkü Bingöl yöresi), Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde bir liva/sancaktır ve tahrir defterlerine konu olmuştur (Cilt 3, s. 3). 1518’de Diyarb…
Ort
Çemişgezek
Çemişgezek, Osmanlı döneminde Kürt mîrlerinin yönettiği; yurtluk-ocaklık ve hükümet sistemiyle idare edilen bir sancaktır. Harput ve Kiğı ile birlikte tahrir de…
Ort
Çermik
Çermik, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde bir kaza/nahiyedir; Amid, Mardin, Ruha, Siverek ve Ergani ile birlikte tahrir defterlerinde anılır (Cilt 3, s. 1…
Ort
Çölemerik
Çölemerik (Çölemerikiye; bugünkü Hakkâri merkezi), Memlûk ve Moğol dönemlerinin en tanınmış Kürt kabilelerinden birine ev sahipliği yapmış dağlık bir bölgedir (…
Person
İbn Asâkir
İbn Asâkir (Hibetullâh İbn Asâkir ed-Dımaşkî), 495/1105’te Dımaşk’ta doğan bir tarihçidir (Cilt 1, s. 135). Günümüze ulaşan en önemli eseri, 80 ciltlik Târihu M…
Person
İbn Cübeyr
İbn Cübeyr (Ebü’l-Hasen Muhammed), Endülüslü bir seyyah ve müelliftir. Babasının kâtip olarak çalıştığı Şâtıbe’de (Jativa) eğitimine başlamış, dönemin önde gele…
Person
İbn Haldûn
İbn Haldûn, 1 Ramazan 732’de (27 Mayıs 1332) Tunus’ta doğmuş, 808/1406’da vefat etmiş ünlü tarihçi ve düşünürdür (Cilt 1, s. 126). İbn Haldûn, Hasanveyhî Emîrl…
Person
İbn Hallikân
İbn Hallikân, soyu Abbâsîlerin meşhur vezir ailesi Bermekîlere dayanan bir tarihçi ve biyografi yazarıdır; adını büyük dedesi Hallikân’dan alır (Cilt 1, s. 182)…
Person
İbn Havkal
İbn Havkal en-Nasîbî (Ebü’l-Kâsım Muhammed), aslen Nusaybinli olup Sûretu’l-Ard adlı eseriyle tanınan bir coğrafyacıdır (Cilt 1, s. 215; Cilt 2, s. 18). Belh co…
Person
İbn Hurdâzbih
İbn Hurdâzbih, Şiraz’dan Horasan’da doğduğu tahmin edilen, aslen İranlı seçkin bir aileye mensup bir coğrafyacıdır (Cilt 2, s. 12). İlk Müslüman coğrafyacılarda…
Person
İbn Kuteybe
İbn Kuteybe (Ebû Muhammed Abdullāh; ö. 276/889), dil, edebiyat, Kur’an ilimleri, hadis ve tarih sahalarındaki eserleriyle tanınan bir âlimdir (Cilt 1, s. 88). H…
Person
İbn Vâsıl
İbn Vâsıl (İbn Vâsıl el-Hamevî), ilimle uğraşan bir aileye mensup Eyyûbî dönemi tarihçisidir; babası Sâlim, Hama ve Maarretünnu‘mân kadılığının yanı sıra Kudüs’…
Person
İbnü’l-Cevzî
İbnü’l-Cevzî (Ebü’l-Ferec), 510/1116’da Bağdat’ta doğan, döneminin meşhur vâizlerindendir; tarih, hadis, fıkıh, tefsir, edebiyat, felsefe ve tıp gibi birçok ala…
Person
İbnü’l-Esîr
İbnü’l-Esîr olarak tanınan İzzeddin Ali, 4 Cemâziyelevvel 555’te (12 Mayıs 1160) Cizre’de doğmuş, 630/1233’te vefat etmiştir (Cilt 1, s. 125). Hadis, tarih, siy…
Person
İbnü’l-Ezrak
İbnü’l-Ezrak (Ali el-Ezrak el-Fârikî), 510/1116’da Meyyâfârikîn’de doğmuş bir tarihçidir (Cilt 1, s. 105). Târihu Meyyâfârikîn ve Âmid adlı eseriyle tanınır (Ci…
Person
İdris-i Bitlisi
İdris-i Bitlisi, Bitlis’te doğduğu tahmin edilen, Osmanlı döneminin önemli Kürt asıllı tarihçi ve devlet adamıdır (Cilt 4, s. 25). Osmanlı tarih yazımı, II. Bay…
Person
İdrîsî
İdrîsî, klasik İslam coğrafya geleneğinin önemli temsilcilerinden bir müelliftir. Eserini yazarken İbn Havkal, İbn Hurdâzbih ve İstahrî gibi coğrafyacıların ese…
Ort
İmadiye
İmadiye, korunaklı dağlık konumuyla dikkat çeken bir kale-şehirdir; Ebü’l-Fidâ, İmadiye’nin korunaklı konumundan ve sularından söz eder (Cilt 2, s. 111). Bugün …
Person
İmâdüddîn el-İsfahânî
İmâdüddîn el-İsfahânî, Nûreddîn Zengî ve Selâhaddîn Eyyûbî döneminin önemli bürokratlarından biridir (Cilt 1, s. 158). Nûreddîn ve Selâhaddîn’in yanında geçen g…
Ort
İstanbul
İstanbul (antik Konstantinopolis), Kürt tarihinde hem antik Bizans hem Osmanlı dönemleriyle anılan bir merkezdir. Antik dönemde tarihçi Procopius genç yaşlarınd…
Person
İzzeddin İbn Şeddâd
İzzeddin İbn Şeddâd, Eyyûbî ve Memlük dönemlerinin önemli bürokratlarından biridir; Halep’te kitâbet ve inşâ sanatında eğitim aldıktan sonra Eyyûbîlerin Halep h…
Dynastie
Şeddâdîler
Şeddâdîler (kaynaklarda Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd, Şeddâdiyân ve Şatatik), X. yüzyılın ortalarından XII. yüzyılın sonuna kadar Arrân ve Ermenistan coğrafyasında …
Ort
Şehrizor
Şehrizor, kaynaklarda Kürtlerin yerleşik olduğu el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde Hemedan, Dinever ve Hulvan ile birlikte sayılan bir merkezdir (Cilt 1, s. 97).…
Ort
Şemdinan
Şemdinan, Van Vilayeti’nde Hakkâri Sancağı’na bağlı bir kazadır (Cilt 4, s. 133); nüfusu çoğunlukla Kürtlerden oluşurdu (Cilt 4, s. 132). Şemdinan, 20. yüzyıl …
Person
Şeref Han
Şeref Han (Şeref Han Bitlisî), Bitlis Hâkimi ve Kürt tarihinin temel kaynağı Şerefnâme’nin (Fî târîhi’d-düvel ve’l-imârâti’l-Kurdiyye) müellifidir (Cilt 1, s. 2…
Werk
Şerefnâme
Şerefnâme, Şeref Han (Bitlisî) tarafından kaleme alınan, Kürt tarihinin temel kaynaklarından biridir (Cilt 1, s. 145). Eser, Kürt boylarının neseplerinin zikred…
Person
Şerif Paşa
Şerif Paşa, 20. yüzyıl başında Kürt siyasi tarihinin öne çıkan isimlerindendir; Paris’te bulunmuş ve “Müstakil Kürdistan” fikriyle anılmıştır (Cilt 3, s. 133). …
Person
Şeyzerî
Şeyzerî (Münkız eş-Şeyzerî, Celâleddîn), 488/1095’te Hama yakınlarındaki Şeyzer’de doğmuştur (Cilt 1, s. 152). Hayatı hakkında kaynaklarda ayrıntılı bilgi bulun…
Ort
Şirvan
Şirvan, antik ve İslamî kaynaklarda Arrân/Azerbaycan bölgesinde anılan bir yöredir; Ermeniyye’nin idari bölümlemesinde Tiflis ve Berzega ile birlikte sayılır (C…
Ort
Şırnak
Şırnak, Botan bölgesinde, aşiret yapısının güçlü olduğu bir Kürt yerleşimidir. Kaynaklara göre Şırnak aşireti reisleri bir aileye mensup olup nesep ve haysiyet …