Hicaz

Hicaz, Arap Yarımadası'nın batısında, Kızıldeniz kıyısı boyunca uzanan ve içinde Mekke ile Medine'nin yer aldığı tarihî bölgedir. İslam'ın doğuş coğrafyası ve haccın merkezi olması nedeniyle Ortaçağ'dan Osmanlı dönemine kadar siyasi, ilmî ve dinî açıdan büyük önem taşımış; Kürt tarihinin kaynaklarında da çeşitli vesilelerle yer almıştır.

Ortaçağ'da Hicaz, Eyyûbî hâkimiyetinin uzandığı bölgelerden biriydi. Temelleri Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî tarafından atılan Eyyûbî Devleti, 564/1169'da Mısır'da iktidarı ele geçirdikten kısa bir süre sonra Hicaz, Yemen, Suriye, Filistin, Kuzey Afrika ve el-Cezîre'nin önemli bir bölümünü hâkimiyeti altına almıştır (Cilt 1, s. 151). Hicaz'ın Eyyûbî hâkimiyetinde bulunması, dönemin kaynaklarına da yansımıştır: 614/1217'de İskenderiye'de vefat eden İbn Cübeyr'in güzergâhındaki Hicaz, Mısır ve Suriye'nin Eyyûbî idaresinde olması, türünün en güzel örneklerinden biri sayılan Rihletü İbn Cübeyr'i coğrafî, tarihî, sosyolojik ve folklorik açılardan Eyyûbîlerin sosyal tarihi için kıymetli kılmaktadır (Cilt 1, s. 162).

Bölge, âlim ve seyyahların önemli bir uğrak yeriydi. 588/1192 yılında Halep'te doğan İbnü'l-‘Adîm, Halep, Dımaşk, Kudüs, Bağdat ve Hicaz'da ilmî faaliyetlerde bulunmuştur (Cilt 1, s. 175). Hicaz'a yapılan yolculukların ilk saiki çoğu zaman dinîydi; bir seyyah ilk seyahatinin hedefini açıklarken hacca gitmek, peygamberin kabrini ve Hicaz'daki kutsal mekânları ziyaret etmek istediğini söylemiş, bu yolculuk onun için aynı zamanda dünyayı keşfetme ve bilgisini artırma vesilesi olmuştur (Cilt 2, s. 37). Benzer şekilde el-Makrîzî, dedesinin ilmî otoritesi ve babasının toplumsal konumundan güç alarak Suriye, Mısır ve Hicaz'da birçok şehri dolaşmış ve birçok âlimden ders dinleme imkânı bulmuştur (Cilt 2, s. 44).

Mezhep coğrafyası bakımından Hicaz, Şafiî nüfusun yoğun olduğu bölgelerden biriydi; bir kaynakta Suriye bölgesi ve Hicaz'ın kuzey, güney ve batı tarafları ile Kürdistan'da ahalinin çoğunun Şafiî olduğu belirtilmiştir (Cilt 4, s. 83). Bölgenin nüfus hareketleri Cezire ve Asurya gibi alanları da etkilemiş; geçmiş zamanlarda Yemen ve Hicaz'dan göç eden birçok Urban (Çöl Arapları) bu havaliye yerleşmiştir (Cilt 4, s. 101).

Osmanlı döneminde Hicaz, devletin Asya topraklarının ayrılmaz bir parçası olarak coğrafya eserlerinde sıkça anılmıştır. Osmanlı Asya'sı, Küçük Asya denilen Anadolu bölgesi ile Kürdistan, Irak-ı Arap, Suriye, Hicaz ve Yemen bölgelerinden müteşekkil gösterilmiş (Cilt 4, s. 135); Kanuni Sultan Süleyman devri anlatılırken Osmanlı hükümetinin hâkim olduğu yerler arasında Anadolu, Azerbaycan, Irakeyn, Suriye, Kürdistan, Hicaz ve Yemen sayılmıştır (Cilt 4, s. 161). Nüfus tahminlerinde de Anadolu, Suriye ve el-Cezîre kısımlarındaki ahalinin yanında dört beş milyon kadarının Hicaz ve Yemen taraflarında bulunduğu kaydedilmiştir (Cilt 4, s. 141). İdarî kayıtlarda Hicaz; Zor, Halep, Suriye, Beyrut, Kudüs, Yemen, Medine ve Cebel-i Lübnan gibi bölgelerle birlikte bir yönetim birimi olarak geçmektedir (Cilt 3, s. 118).

Hicaz, hac güzergâhı olması bakımından Osmanlı'nın Kürtlerle ilgili güvenlik kaygılarına da konu olmuştur. Bir Kürtçe yayının Kürdistan ahalisinden olup Süveyş ve İskenderun yolunu kullanarak Hicaz'dan gelen hacılar aracılığıyla yurda girme ihtimali üzerine, Bitlis Valisi hacıların eşyalarının aranması talebinde bulunmuştur (Cilt 3, s. 75).