Hicaz

حیجاز ناوچەیەکی مێژوویییە لە ڕۆژئاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی، لە کەناری دەریای سووردا درێژە دەدات و لەناوچەکەدا مەککە و مەدینە تێدایە. بەهۆی ئەوەی کە جوگرافیای لەدایکبوونی ئیسلام و ناوەندی حەج بووە، لە سەردەمی ناوەڕاستەوە تا سەردەمی عوسمانییەوە گرنگی سیاسی، زانستی و ئاینی زۆری هەبووە؛ هەروەها لە سەرچاوەکانی مێژووی کورددا بە چەندین حاڵەت هاتووە. دەوڵەتی عیوبی لە ساڵی 564/1169 پاش دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە میسر، بەشێکی گرنگی حیجاز، یەمەن، سوریا، فەلەستین، باکووری ئەفریقا و ئەلجەزیرە لەژێر دەسەڵاتی خۆی گرتووە (توێدا 1, پەڕە 151). حوکمڕانی حیجاز لە ئەیوبدا، سەرچاوەکانی ئەو سەردەمەشی ئەشکەردە: حوکمی حیجازی میسر و سووریا لە سەر ڕێڕەوگەی ئیبنی جوبیر کە لە ساڵی 614/1217 لە ئەسکەندەریا کۆچی دوایی کرد، رەختی ئیبنى جوبێر کە یەکێک لە جوانترین نموونەکانی ئەم جۆرەە، لە ڕووی جوگرافی، مێژوویی، سۆسیۆلۆژی و فۆلکلۆرییەوە بۆ مێژووی کۆمەڵایەتی ئەیوبیەکان بە نرخ دەکات (کلد 1، لاپەڕە 162). ئیبن عەدیم لە ساڵی 588/1192 لە حەلێپ لەدایکبووە، لە حەڵێپ و دیمەشق و قودس و بەغدا و حیجاز چالاکی زانستی ئەنجامداوە (جلد 1، لاپەڕە 175). هەروەها ئەلمەکرزی بە بەهێزبوونی دەسەڵاتی زانستی باپیرەکەی و پێگەی کۆمەڵایەتی باوکی، چەندین شار لە سوریا و میسر و حیجاز گەڕاوە و دەرفەتی گوێگرتن لە چەندین زانا وەرگرتووە (جلد ٢، پەڕە ٤٤). هاتوچۆی دانیشتوانی ناوچەکە کاریگەری لەسەر ناوچەکانی وەک جەزیرە و ئاسوریاش هەبووە؛ زۆرێک لە عەرەبی بیابان کە لە سەردەمی ڕابردوودا لە یەمەن و حیجازەوە کۆچیان کردووە لەو فڕۆکەخانەیەدا نیشتەجێ بوون (جلد ٤، سەر. ١٠١). ## لە سەردەمى عوسمانی دا حیجەز زۆر جار لە کارەکانی جوگرافیادا وەک بەشێکی ناڤهەڵگیر لە خاکی ئاسیا لە دەوڵەتەکەدا هاتووە ناو. ئاسیای عوسمانى، ناوچەی ئانادۆڵ کە پێی دەوترێت ئاسیای بچووک و کوردستان و عێراق پێکهاتووە لە ناوچەکانی عەرەبی، سوریا، حیجز و یەمەنی (جلدی ٤، سه ر. ١٣٥) ؛ لە سەردەمی سوڵتان سولەیمانی یاسایی دا، لە ناو ئەو ناوچانەی کە حکومەتی عوسمانی زاڵ بوو، ئەنادۆڵ، ئازەربایجان، عێراق، سوریا، کوردستانی، حیجاز و یەمەن هەژمار کراون (جلد ٤، پەڕە ١٦١). لە تۆمارە ئیدارییەکاندا حیجاز وەک یەک یەکەی ئیدارەیی لەگەڵ ناوچەکانی زۆر، حەلێپ، سوریا، بەیروت، قودس، یەمەن، مەدینە و جەبل-ی لوبنان تێدەپەڕێت. لە ئەگەری ئەوەی بڵاوکراوەیەکی کورد لە دانیشتوانی کوردستان بێتە ناو حەوشەکە و بە ڕێگای سوئیش و ئەسکەندەر لە ڕێگەی حاجیانی حیجازەوە بێتە نێو حەوشە، پارێزگاری بیتلیس داوای کرد کە کەلوپەلەکانی حاجیەکان بدۆزرێنەوە (کلتی ٣، لاپەڕە ٧٥).