Hezbânî

Hezbânî, Ortaçağ Kürt tarihinde adı sıkça geçen, kendi mîrliğini kurmuş önemli bir Kürt aşiretidir. Aşiret, hem Kuzey Mezopotamya'daki büyük hanedanlarla birlikte anılması hem de Eyyûbî döneminin önde gelen devlet adamlarını yetiştirmesiyle dikkat çeker.

Hezbânî, 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren Mervânîler'in hâkim olduğu coğrafyada yer alan önemli Kürt aşiretlerinden biri olarak kaydedilir. Mervânîler'in egemen olduğu, Ortaçağ'da Zevezân (Zozan) diye adlandırılan; sınırları güneyde Musul'dan başlayıp Ahlât hududuna, doğuda Azerbaycan'ın Selmâs şehrine, batıda ise Diyarbekir'e kadar uzanan bu geniş coğrafyada; Humeydî, Lârî, Mihrânî, Hakkârî, Buxtî, Beşnevî, Çûpî ve Millî gibi diğer önemli Kürt aşiretleriyle birlikte Hezbânî de anılmaktadır (Cilt 1, s. 129).

Buveyhîler (h. 334-447 / m. 946-1055) döneminde Kürtler'in mîrlikler ve devletçikler meydana getirdiği, bu yapıların Selçuklu döneminde (h. 447-590 / m. 1055-1195) ve Abbâsî halifeliğinin sonuna kadar varlığını sürdürdüğü kaydedilir. Bu idarî yapılar içinde en önemlileri Ayşanî, Hasneveyhî, Anazî, Hezbânî, Büyük Lor ve Küçük Lor Mîrlikleri olarak sıralanır (Cilt 2, s. 57). Böylece Hezbânî, Ortaçağ Kürt coğrafyasında öne çıkan mîrliklerden biri olarak anılmaktadır.

Hezbânî adı, Eyyûbî döneminde de öne çıkar. Eyyûbî sultanı el-Melikü's-Sâlih'in nâibi ve ordu komutanı Hüsâmeddîn el-Hezbânî, dönemin önemli figürlerinden biriydi (Cilt 1, s. 172). Onun siyasi nüfuzu, dönemin olaylarına yön verecek güçteydi; örneğin Mısırlı matematikçi ve mühendis Alemüddîn Kayser, Hüsâmeddîn el-Hezbânî ile araları bozulduktan ve Hüsâmeddîn'in yeni Eyyûbî sultanı Tûrânşâh'a şikâyeti üzerine 647/1250 yılında Dîvânü'n-Nazar'ın başkanlığından azledilmiştir (Cilt 1, s. 172).

Tarihçi İbn Vâsıl, 642/1244 yılında gittiği Kahire'de Hüsâmeddîn el-Hezbânî tarafından karşılanmış ve onunla uzun süren bir dostluk kurmuştur (Cilt 1, s. 186). Bu yakınlık sayesinde İbn Vâsıl, Hüsâmeddîn el-Hezbânî'nin yakın arkadaşı olarak Eyyûbî döneminin olaylarını yakından izleme imkânı bulmuştur (Cilt 1, s. 186).