Kazvinî

Kazvinî (tam adıyla Zekeriya b. Muhammed b. Mahmud el-Kazvinî), İran'daki Kazvin şehrinde doğduğu için bu lakapla anılan, Hicrî 7. / Miladî 13. yüzyılda yaşamış bir âlim, kadı ve coğrafyacıdır (Cilt 2, s. 27). İslam coğrafya ve kozmografya geleneğinin önde gelen isimlerinden biri sayılır ve eserlerinde Kürtlerin yaşadığı bölgelere, aşiretlere ve kalelere geniş yer verir.

H. 600 / m. 1203'te doğan Kazvinî, "Ebu Yahya" ve "İmaduddin" lakaplarıyla da tanınmaktadır. Mâlikî mezhebinin dayandığı Enes b. Malik'e (ö. h. 93 / m. 712) nispetinden dolayı kendisine "el-Ensarî" lakabı verilmiştir. Fıkıh eğitimi de almış olan Kazvinî, son Abbâsî halifesi el-Mu'tasım Billah döneminde (h. 640-656 / m. 1242-1258) Irak'ın Vasit ve Hille şehirlerinde kadılık yapmış ve Bağdat'ın h. 656 / m. 1258'de Moğolların eline düşmesine kadar bu görevde kalmıştır. Bu tarihten sonra görevinden ayrılarak bilimsel yazılarına yoğunlaşmış, bu çalışmalarını m. 1283'teki ölümüne dek sürdürmüştür (Cilt 2, s. 27).

Ününü büyük ölçüde iki kitabına borçludur. Bunlardan ilki kozmografya, yani evreni betimleme bilimi alanındaki ʿAcâibü'l-Mahlûkât ve Ġarâibü'l-Mevcudât; ikincisi ise konusu betimlemeli coğrafya ve tarih olan Âsârü'l-Bilâd ve Ahbârü'l-İbad'dır. Bu iki eser değerli ve yeni bilgiler içerdiği için büyük ün kazanmıştır (Cilt 2, s. 28). Bazı araştırmacılar Kazvinî'yi en büyük kozmografya âlimi saymış; çeşitli bilim dallarını kitleler için kolaylaştıran üslubu, yüksek bir sanatsal yaratıcılıkla öne çıkmıştır. Taşıdığı önem nedeniyle ünlü Yunan tarihçileri Herodotus ve Gaius Plinius ile karşılaştırılması yoluna dahi gidilmiştir (Cilt 2, s. 28).

Kazvinî, Âsârü'l-Bilâd ve Ahbârü'l-İbad adlı kitabında, eserin başından itibaren Kürtlerden söz eder. Kaleme aldığı üç ön sözde, insanı yapı olarak tek başına yaşaması mümkün olmayan toplumsal bir varlık olarak niteler; iklim ve coğrafyanın insan tabiatı ve gelişimi üzerindeki etkisini ele alır. Kendisinden önceki coğrafyacılar gibi dünyayı yedi bölgeye ayırmış; üçüncü, dördüncü ve beşinci bölgelerin barınmaya elverişli olduğu, diğerlerinin ise aşırı soğuk ya da sıcak bulunduğu görüşünü ortaya koymuştur (Cilt 2, s. 28).

Eserlerinde Kürtlerin yaşadığı coğrafyaya dair ayrıntılı kayıtlar bulunur. Cezîretu İbn Ömer yakınlarında, ulaşılması güç yüksek bir dağın zirvesindeki Fenek/Fenik kalesini tanıtır; bu müstahkem kalenin yaklaşık 300 yıldır Beşneviyye Kürtlerinin elinde olduğunu, bu Kürtlerin yiğit ve asabiyet sahibi olup kendilerine sığınanları koruduklarını anlatır (Cilt 2, s. 28-29). Loristan ve çevresinden söz ederken Kürtlerin bölgeye hâkim olup mîrliklere sahip olduğu, kendi liderleri ve yöneticileri bulunduğu yönünde bilgiler verir (Cilt 2, s. 57). Ayrıca Ran (Erran) bölgesinde Kürtlerle bağlantılı olan Bab el-Ekrad'dan (Kürt Kapısı) bahseder (Cilt 2, s. 60).

Kazvinî'nin coğrafî ilgisi geniş bir alana yayılır: Horasan'ın güzelliğinden, toprağının bereketinden ve halkının sima, huy, ahlak ve takva bakımından benzersizliğinden övgüyle söz eder (Cilt 2, s. 68); Nihavend Dağları'na dair başkalarından nakiller aktarır (Cilt 2, s. 82); Dicle Nehri'nin mecrasını Meyyafarikin ve Hısnu Keyfâ üzerinden izler (Cilt 2, s. 85); Mısır'ın genişliğine ilişkin tahminler verir (Cilt 2, s. 77). Selahaddin Eyyûbî'nin Bilad-ı Şam'da Haçlıların elindeki birçok şehri fethederken oynadığı role dikkat çeker ve Eyyûbî ailesiyle ilgili siyasî olaylara değinir (Cilt 2, s. 75).

Kazvinî'nin etkisi sonraki müelliflerde de görülür. Dımaşkî'nin coğrafya kitabının, bilgi ve eleştiri ruhu açısından bile aslında Kazvinî'nin kitabının bir derlemesi olduğu görüşü ileri sürülmüştür (Cilt 2, s. 34). İbn el-Verdî gibi sonraki yazarlar ise eserlerinden doğrudan nakiller yapmıştır (Cilt 2, s. 85).