Mes‘ûdî

مسعودی (متوفی ۳۴۵/۹۵۶)، یکی از مهم‌ترین مورخان و جغرافی‌دانان اوایل دوره اسلامی است. او با ثبت اطلاعات دقیقی درباره ریشه، قبایل، مناطق سکونت و هویت دینی-مذهبی کردها که در آثار مورخان اسلامی پیش از او یافت نمی‌شود، در میان منابع اولیه مهم تاریخ کردها قرار می‌گیرد.

مسعودی که دارای شخصیتی علمی و چندوجهی بود، در زمینه‌های تاریخ و جغرافیا، و همچنین کیهان‌شناسی، ستاره‌شناسی، تاریخ ادیان و مذاهب، فقه، کلام، فلسفه، اخلاق و سیاست آثار بسیاری تألیف کرده است. اما از این آثار تنها مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر و التنبیه و الاشراف به دست ما رسیده است (جلد ۱، ص ۹۵). به گفته خودش، مروج‌الذهب خلاصه‌ای منتخب از آثار قبلی او به نام‌های کتاب اخبار الزمان و کتاب الاوسط است. در بخش اول این اثر که از دو بخش تشکیل شده، موضوعات مختلفی با ماهیت دایرةالمعارفی مورد بررسی قرار گرفته و در بخش دوم، تاریخ اسلام از دوره پیامبر اسلام تا دوره خلیفه عباسی مطیع‌لله روایت شده است (جلد ۱، ص ۹۵). مسعودی این اثر را در سال ۳۳۲ هجری/۹۴۳ میلادی در فسطاط به رشته تحریر درآورده و در سال‌های ۳۳۶ هجری/۹۴۷ میلادی و ۳۴۵ هجری/۹۵۶ میلادی دو بار آن را بازبینی کرده است (جلد ۲، ص ۱۵). در اثر دیگرش، التنبیه و الاشراف، پس از شرح موضوعات مربوط به نجوم و هواشناسی و ارائه اطلاعاتی درباره هفت اقلیم و دریاهای زمین، ملت‌هایی را که در تاریخ جهان اثری از خود بر جای گذاشته‌اند، از جنبه‌های مختلف بررسی می‌کند (جلد ۲، ص ۱۵).

مروج‌الذهب حاوی اطلاعات مهمی درباره کردها است که در منابع تاریخ اسلامی پیشین یافت نمی‌شود؛ در این اثر، نام کردها در چهارده جای مختلف ذکر شده است (جلد ۱، ص ۹۵). مسعودی روایات مختلفی درباره ریشه کردها نقل می‌کند: بر اساس یک روایت، کردها در زمان‌های قدیم از دیگران جدا شده و به دلیل اجبار شرایط به کوه‌ها و دره‌ها پناه برده‌اند، همسایه مناطق سکونت عجم‌ها و فارس‌ها شده‌اند، زبان خود را رها کرده و زبانشان بیگانه شده و هر قبیله به کردی متفاوتی سخن می‌گوید؛ بر اساس روایات دیگر، آنها از نسل مضر بن نزار یا کرد بن مرد بن صعصعه بن هوازن هستند یا از نسل ربیعه و مضر می‌باشند (جلد ۱، ص ۹۶). در التنبیه و الاشراف نیز مؤلف به ریشه کردها اشاره کرده و می‌گوید که کردها از نظر ریشه از فرزندان ربیعه بن نزار هستند و صحیح‌ترین نسب در مورد آنها همین است؛ همچنین از دو قبیله به نام‌های یعقوبیه و جورقان که در سرزمین‌های موصل و جبل جودی زندگی می‌کنند، سخن می‌گوید (جلد ۲، ص ۱۵).

اطلاعات مفصلی که او درباره قبایل کرد ارائه می‌دهد، منطقه جغرافیایی بسیار وسیعی را در بر می‌گیرد. به گفته مسعودی، علاوه بر قبایل کرد مسلمان سنی و شیعه، کردهای خوارج نیز وجود دارند؛ همچنین قبایل کرد مسیحی و یعقوبی نیز یافت می‌شوند. مؤلف همچنین ثبت می‌کند که هر قبیله کرد لهجه خاص خود را دارد (جلد ۱، ص ۹۷). مسعودی ذکر می‌کند که کردها ۳۰۰ طایفه دارند؛ به گفته او، کردها به جز کوهستان‌ها در هیچ جای دیگری ساکن نمی‌شوند و مسکن‌هایشان سرزمین‌های فارس و بلاد جبل است (جلد ۲، ص ۳۴).

مسعودی؛ همراه با ابن خردادبه، یعقوبی، ابن الفقیه و ابن رسته، از نمایندگان برجسته مکتب جغرافیا-تاریخ است که در دوره اولیه درباره کردها اطلاعات داده‌اند (جلد ۲، ص ۸). با این حال، برخی از روایاتی که او درباره ریشه و گذشته تاریخی کردها نقل می‌کند، ماهیتی افسانه‌ای دارند (مانند افسانه ضحاک)؛ این اطلاعات و همچنین اطلاعاتی که او درباره ریشه فارس‌ها، یونانی‌ها، ترک‌ها و چینی‌ها ارائه داده، به دلیل عدم تطابق با حقایق انسان‌شناسی و زبان‌شناسی، توسط پژوهشگران امروزی مورد انتقاد قرار گرفته است (جلد ۲، ص ۱۵). مؤلفان بعدی نیز از آثار او بهره برده‌اند؛ به عنوان مثال، دمشقی، هنگام نگارش اثر مشهور کیهان‌نگاری و جغرافیای خود، نخبة الدهر، از جمله مؤلفانی است که از مسعودی بهره برده است (جلد ۲، ص ۳۳).