Mes‘ûdî

Mes‘ûdî (ö. 345/956), erken İslam döneminin en önemli tarihçi ve coğrafyacılarından biridir. Kürtlerin kökeni, aşiretleri, yerleşim alanları ve dinî-mezhebî kimliği hakkında, kendisinden önceki İslam tarihçilerinin eserlerinde bulunmayan ayrıntılı bilgiler kaydetmesiyle Kürt tarihinin önemli birincil kaynakları arasında yer alır.

Çok yönlü bir ilmî kişiliğe sahip olan Mes‘ûdî; tarih ve coğrafya başta olmak üzere kozmoloji, astroloji, dinler ve mezhepler tarihi, fıkıh, kelâm, felsefe, ahlâk ve siyaset alanlarında birçok eser telif etmiştir. Ancak bu eserlerden yalnızca Mürûcü’ẕ-ẕeheb ve meʿâdinü’l-cevher ile et-Tenbîh ve’l-işrâf günümüze ulaşmıştır (Cilt 1, s. 95). Kendisinin belirttiğine göre Mürûcü’ẕ-ẕeheb, daha önce yazdığı Kitâbü Ahbarü’z-Zamân ile Kitâbü’l-Evsât adlı eserlerinin seçilmiş bir özetidir. İki bölümden oluşan eserin birinci bölümünde ansiklopedik mahiyette çeşitli konular işlenmiş, ikinci bölümünde İslam Peygamberi döneminden Abbâsî Halifesi Mutî‘-lillâh dönemine kadarki İslâm tarihi anlatılmıştır (Cilt 1, s. 95). Mes‘ûdî bu eserini h. 332/m. 943 yılında Fustat’ta kaleme almış, h. 336/m. 947 ve h. 345/m. 956 yıllarında iki defa gözden geçirmiştir (Cilt 2, s. 15). Diğer eseri et-Tenbîh ve’l-işrâf’ta ise astronomi ve meteoroloji ile ilgili konuları anlatıp yeryüzünün yedi bölgesine ve denizlerine dair bilgiler verdikten sonra dünya tarihinde iz bırakmış milletleri çeşitli yönleriyle ele alır (Cilt 2, s. 15).

Mürûcü’ẕ-ẕeheb, Kürtlere ilişkin olarak daha önceki İslam tarihi kaynaklarında bulunmayan önemli bilgiler içerir; eserde on dört ayrı yerde Kürtler ismi geçmektedir (Cilt 1, s. 95). Mes‘ûdî, Kürtlerin kökenine dair birçok farklı rivayet aktarır: bir rivayete göre Kürtler eski zamanlarda diğerlerinden ayrılarak şartların zorlamasıyla dağlara ve vadilere çekilmiş, Acem ve Farsların oturdukları yerlere komşu olmuş, dillerini bırakarak dilleri yabancılaşmış ve her aşiret farklı bir Kürtçe konuşur hale gelmiştir; başka rivayetlere göre ise Mudar b. Nizar’ın yahut Kürd b. Merd b. Sa‘sa‘a b. Hevazin’in soyundan gelirler veya Rebia ve Mudar soyundandır (Cilt 1, s. 96). et-Tenbîh ve’l-işrâf’ta da Kürtlerin kökenine değinen müellif, Kürtlerin köken itibariyle Rebia b. Nizaroğullarından geldiğini ve nesepleri hususunda en doğrusunun bu olduğunu söyler; ayrıca Musul topraklarında ve Cebel-i Cudi’de yaşayan Yakubiyye ve Curkan adlı iki kabileden söz eder (Cilt 2, s. 15).

Kürt aşiretleri hakkında verdiği teferruatlı bilgiler, çok geniş bir coğrafi alanı kapsar. Mes‘ûdî’ye göre Sünni ve Şii Müslüman Kürt aşiretlerinin yanı sıra Harici Kürtler de vardır; ayrıca Hıristiyan ve Yakubî Kürt aşiretleri de bulunur. Müellif, her Kürt aşiretinin kendine has bir lehçesinin olduğunu da kaydeder (Cilt 1, s. 97). Mes‘ûdî, Kürtlerin 300 taifesinin olduğunu zikreder; ona göre Kürtler dağlar dışında hiçbir yere yerleşmez ve meskenleri Fars toprakları ile Bilad-ı Cebel’dir (Cilt 2, s. 34).

Mes‘ûdî; İbn Hurdâzbih, Ya‘kūbî, İbnü’l-Fakīh ve İbn Rüste ile birlikte Kürtler hakkında erken dönemde bilgi veren coğrafya-tarih okulunun önde gelen temsilcilerindendir (Cilt 2, s. 8). Bununla birlikte Kürtlerin kökenine ve tarihî geçmişine dair aktardığı kimi rivayetler efsanevi niteliktedir (Dehhak efsanesi gibi); bu bilgiler ile onun Fars, Yunan, Türk ve Çinlilerin kökenlerine dair verdiği bilgiler, antropolojik ve filolojik gerçeklerle bağdaşmadığı gerekçesiyle günümüz araştırmacıları tarafından tenkit edilmiştir (Cilt 2, s. 15). Eserlerinden sonraki müellifler de yararlanmıştır; örneğin Dımaşkî, ünlü kozmografya ve coğrafya eseri Nuḫbetü’d-dehr’i yazarken Mes‘ûdî’den faydalanan müelliflerdendir (Cilt 2, s. 33).