Artuklular

Artuklular, Diyarbekir (Âmid), Mardin ve Hasankeyf çevresinde, Yukarı Mezopotamya'da varlık göstermiş bir hanedandır. Bölgenin İslâmî dönem tarihinde Eyyûbîler başta olmak üzere çeşitli güçlerle birlikte anılır.

Artukluların bölgedeki hâkimiyeti, özellikle Mardin ve çevresinde, başka güçlerle süregelen bir mücadele içinde gerçekleşmiştir. Eyyûbîler, başta Artuklular olmak üzere bölgedeki farklı güçlerle Mardin'e dair bir hâkimiyet mücadelesi vermiş, ancak şehir sonraki süreçte Moğolların eline geçmiştir (Cilt 2, s. 104). Bu çekişme yalnızca Mardin'le sınırlı kalmamış; Dunaysir şehri de Artuklular ile Eyyûbîler arasında el değiştirmiş, Moğollar tarafından işgal edilinceye kadar Eyyûbîlerin elinde kalmıştır (Cilt 2, s. 105).

Artuklu hükümdarları arasında Mardin'in hükümdarı Necmeddin İlgazi öne çıkar. İlgazi, Mardin'i kuşatan Moğol ordu komutanına gönderdiği bir mektupta Kürtlerin cesaretinden övgüyle söz etmiş ve Mardin'i savunmaya hazır olduklarını bildirmiştir (Cilt 2, s. 104; Cilt 2, s. 105).

Artuklu dönemi, bölgenin tarih yazımı açısından da zengindir. İbnü'l-Ezrak el-Fârikî, Mervânîlerin Selçuklular tarafından yıkılmasının ardından bölgenin kaderindeki değişimi kaydeden, bu dönemde yaşamış bir tarihçidir (Cilt 1, s. 132). Onun Târîhu Meyyâfârikîn ve Âmid adlı eserinin bir kısmı, doğrudan "Artuklular Kısmı" (Kısmu'l-Artukiyyîn) olarak anılır ve bu yönüyle hanedanın tarihine ilişkin temel kaynaklardan birini oluşturur (Cilt 1, s. 216).