Artuklular

Artuklular, Diyarbekir (Âmid), Mardin ve Hasankeyf çevresinde, Yukarı Mezopotamya'da varlık göstermiş bir hanedandır. Bölgenin İslâmî dönem tarihinde Eyyûbîler başta olmak üzere çeşitli güçlerle birlikte anılır. Kamusü'l-Âlâm'ın Diyarbekir maddesinde şehrin, El-Mervan adıyla kurulan küçük Kürt devletine ve sonra da Artukluların bir şubesine merkezlik yaptığı kaydedilir (Cilt 4, s. 107).

Bölgedeki Hâkimiyet Mücadelesi

Artukluların bölgedeki hâkimiyeti, özellikle Mardin ve çevresinde, başka güçlerle süregelen bir mücadele içinde gerçekleşmiştir. Eyyûbîler, başta Artuklular olmak üzere bölgedeki farklı güçlerle Mardin'e dair bir hâkimiyet mücadelesi vermiş, ancak şehir sonraki süreçte Moğolların eline geçmiştir (Cilt 2, s. 104). Bu çekişme yalnızca Mardin'le sınırlı kalmamış; Dunaysir şehri de Artuklular ile Eyyûbîler arasında el değiştirmiş, Moğollar tarafından işgal edilinceye kadar Eyyûbîlerin elinde kalmıştır (Cilt 2, s. 105).

Necmeddin İlgazi

Artuklu hükümdarları arasında Mardin'in hükümdarı Necmeddin İlgazi öne çıkar. İlgazi, Mardin'i kuşatan Moğol ordu komutanına gönderdiği bir mektupta Kürtlerin cesaretinden övgüyle söz etmiş ve Mardin'i savunmaya hazır olduklarını bildirmiştir (Cilt 2, s. 104; Cilt 2, s. 105). İbn Şeddad ise h. 518 / m. 1124 yılında Haçlıların Halep'i kuşattığı sıralarda buranın yöneticisinin Mardin sultanı Artukoğlu İlgazi olduğunu, İlgazi'nin kaçıp şehri terk ettiğini ve Halep şehri idaresinin Ebu'l-Hasan Muhammed b. el-Haşşab'a kaldığını anlatmaktadır (Cilt 2, s. 75).

Dönemin Tarih Yazımı

Artuklu dönemi, bölgenin tarih yazımı açısından da zengindir. İbnü'l-Ezrak el-Fârikî, Mervânîlerin Selçuklular tarafından yıkılmasının ardından bölgenin kaderindeki değişimi kaydeden, bu dönemde yaşamış bir tarihçidir (Cilt 1, s. 132). Onun Târîhu Meyyâfârikîn ve Âmid adlı eserinin bir kısmı, doğrudan "Artuklular Kısmı" (Kısmu'l-Artukiyyîn) olarak anılır ve bu yönüyle hanedanın tarihine ilişkin temel kaynaklardan birini oluşturur (Cilt 1, s. 216).

Salnamelerde

Osmanlı vilayet salnamelerindeki Diyarbekir tarihçesinde Artuklular dönemi; Hamdaniler, Mervaniler, Eyyûbîler, İlhanlılar, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safeviler gibi dönemlerle birlikte aktarılmıştır (Cilt 4, s. 257).