Artuklular

ئەرتوقیەكان خانەوادێكن كە لە ناوچەكانی دیاربەكر (عەمید) و ماردین و حەسەنكەیف، لە Mezopotamia ی سەروەتیدا بوونیان هەبووە. لە مێژووی سەردەمی ئیسلامیدا ناوچەكە لەگەڵ هێزە جۆراوجۆرەكان یاد دەكرێتەوە، كە سەرەتا ئەیوبییەكان بوون. ## خەباتی دەسەڵات لە ناوچەکەدا لە خەباتێکی بەردەوامدا ڕوویدا کە دەسەڵاتدارێتی ئەرتووەکان لە ناوچەکە، بەتایبەت لە ماردین و دەوروبەریدا، لەگەڵ هێزەکانی دیکەدا بەردەوام بوو. ئەیوبیەکان خەباتە دەسەڵاتدارایەتییان بۆ ماردن کرد لەگەڵ هێزە جیاوازەکانی ناوچەکە کە سەرەتا ئەرتوونەکان بوون، بەڵام شارەکە لە پرۆسەیەکی دواتردا کەوتۆتە دەستی مۆگۆڵەکان (کلتی ٢، لاپەڕە ١٠٤). ئەم ململانێیە تەنیا بە ماردینەوە سنووردار نەبووە؛ شاری دنیاسیرش دەستی نێوان ئەرتوکەکان و ئەیوبیان گۆڕی و لە دەستی ئەیوبییەکان مایەوە هەتا داگیرکرانی لەلایەن مەغولەکانەوە (Cilt 2, p. 105). ئیلگازی لە نامەیەکدا بۆ فەرماندەی سوپای مەغۆل کە ماردینی دەوروبەر کرد، باسی لە بوێری کوردەکان کرد و ڕایگەیاند کە ئامادەن بەرگری لە ماردین بکەن (کلتی ٢، ١٠٤؛ کلتی ٢, ١٠٥). ئیبن شدەد دەڵێت کە لە ساڵی ٥١٨/١١١٢٤ دا کە صلیبیان لە حەلەبدا دەوروبەری کرد، فەرمانڕەوای ئەو شوێنە ئەرتوقوڵو ئیلغازی سوڵتانى ماردینە بوو، کە ئیلگەزی هەڵات و شارەکەی بەجێهێشت و بەڕێوەبردنی شارەکە بۆ ئەبو حەسەن محەمەد بن حەشاب مایەوە (کلتى ٢، کلتی ٣، ١٣٩). 75). ## مێژووی مێژوو لە سەردەمی ئارتوقڵیدا دەوڵەمەندە لە ڕووی مێژوو تۆمارکردنی ناوچەکە. ئیبنیعزراخ الفاریکی مێژووژانە کە لە دوای تێکشکاندنی مەروانەکان لەلایەن سیلچوکەکانەوە گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە تۆمارکردووە (جلد 1, پەڕە 132). بەشێک لە بەرهەمەکانی (تاریخە میعافیەریکین و ئەمید) ڕاستەوخۆ بە "بەشی ئارتوکڵەکان" (قیسموڵ-ئارتوقیین) ناوزراوە و بەم شێوەیە یەکێکە لە سەرچاوەکانی سەرەکی سەبارەت بە مێژووی خانەکە (جلدی 1, پەڕەی 132). 216). ## لە ساڵنامەکاندا سەردەمی ئەرتوکەکان لە مێژووی دیاربەکیر لە سالنامەکانی پارێزگاکانی عوسمانی لەگەڵ سەردەمەکانی وەک: حەمدانەکان، مێروانەکان، ئەیوبیانەکان، ئیlhanیەکان، قاراکوونەکان، ئەکوونەکان و سەفەوییەکان (کلتی ٤، پەڕە ٢٥٧) گێڕاوەتەوە.