Ebü’l-Fidâ

Ebü'l-Fidâ (el-Melikü'l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl), 672/1273-732/1331 yılları arasında yaşamış, Eyyûbî soyundan gelen bir tarihçi, coğrafyacı ve devlet adamıdır. Hama meliki olarak hüküm sürmüş, hem tarih hem coğrafya alanındaki eserleriyle tanınmıştır.

Tam adıyla Ebü'l-Fidâ el-Melikü'l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl b. Alî b. Mahmûd b. Muhammed b. Şâhinşâh b. Eyyûb, 672/1273 yılında Dımaşk'ta dünyaya geldi (Cilt 1, s. 189). Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin yeğeni, Hama hâkimi Takıyyüddin Ömer'in torunlarındandı; ailesi Eyyûbî hanedanına mensuptu (Cilt 2, s. 35). Henüz on iki yaşındayken babası ve Hama hâkimi el-Melikü'l-Muzaffer Mahmûd'la birlikte Markab kalesinin muhasarasına katıldı, ardından Haçlılara karşı düzenlenen seferlerde yer aldı. Haçlılara ve Moğollara karşı yapılan savaşlarda önemli başarılar kazandı; babasının ölümünün ardından el-Melikü'l-Muzaffer'in yardımcısı oldu ve ordunun önde gelen emirleri arasına girdi (Cilt 1, s. 189).

El-Melikü'l-Muzaffer'in 698/1299'da vefatı üzerine Hama bir süre Eyyûbî hanedanının elinden çıktıysa da, Ebü'l-Fidâ kısa süre sonra Memlük sultanı el-Melikü'n-Nâsır Muhammed b. Kalavun tarafından Hama naibi olarak atandı. Bilgisi ve faziletiyle el-Melikü'n-Nâsır'ın güvenini ve dostluğunu kazandı; 720/1320'de melik lakabıyla Hama meliki oldu ve bu görevi ölümüne kadar sürdürdü (Cilt 1, s. 189; Cilt 2, s. 35). Avrupalı araştırmacılarca özellikle "Ebü'l-Fidâ" lakabıyla anılmasının yanında "el-Meliku's-Sâlih" ve "el-Meliku'l-Müeyyed" lakaplarıyla da bilinir (Cilt 2, s. 35). 23 Muharrem 732'de (26 Ekim 1331) Hama'da vefat etti ve daha önce kendisi için yaptırdığı türbeye defnedildi (Cilt 2, s. 35).

En tanınmış eseri, türünün güzel örneklerinden sayılan el-Muhtasar fî Ahbâri'l-Beşer'dir (Cilt 1, s. 190). Esere İbnü'l-Verdî, İbnü'ş-Şihne ve İbn Habîb ed-Dımaşkî zeyiller yazmıştır; bunlardan İbnü'l-Verdî (ö. 749/1349) el-Muhtasar'ı 729 yılına kadar özetlemiş, 729-749 (1329-1349) yılları arasındaki olayları ise kendisi Tetimmetü'l-Muhtasar fî Ahbâri'l-Beşer adıyla kaleme almıştır. Ebü'l-Fidâ'nın et-Tibrü'l-Mesbûk fî Tevârihü'l-Mülûk adlı eseri ise el-Muhtasar'ın kısa bir özeti olup Eyyûbîler dönemindeki olayları yıllara göre kronolojik biçimde sıralar. el-Muhtasar'ın Arapça metni dört cüz (iki cilt) hâlinde ilk defa 1286'da (1869) İstanbul'da basılmış, daha sonra çeşitli baskıları yapılmıştır (Cilt 1, s. 190).

Coğrafya alanında ise Takvîmü'l-büldân adlı eseriyle tanınır (Cilt 2, s. 35). Bu eserinde yer adlarını, şehirlerin enlem ve boylam koordinatlarını, yedi ana bölgeden hangisinde bulunduklarını, hangi alt bölgeye dâhil olduklarını ve isimlerinin doğru telaffuzunu vermiştir; eserini hazırlarken İbn Havkal, İdrîsî, İbn Hurdâzbih, İstahrî, İbn Saîd el-Mağribî, Batlamyus, Bîrûnî, Nasîrüddîn-i Tûsî, İbnü'l-Esîr, Yâkūt el-Hamevî gibi müelliflerden yararlanmıştır (Cilt 2, s. 35). el-Muhtasar fî Târîhi'l-Beşer ve Takvîmü'l-büldân'ın yanı sıra Nazmü'l-Hâvi's-Sağīr ve Şerhu'l-Kâfiye de telif ettiği eserler arasındadır (Cilt 2, s. 35).

Ebü'l-Fidâ eserlerinde Kürtlerden söz ederek onların şehir ve köylerini, başta Cebel (Loristan) bölgesi olmak üzere yaşadıkları bölgeleri tanıtmıştır (Cilt 2, s. 36). Takvîmü'l-büldân'da Tüster/Şüşter ile İsfahan arasında yer alan ve yaklaşık altı günlük uzunluğa sahip Lor dağına değinmiş; bu dağda Kürt nüfusunun çok olduğunu ve Kürtlerin diğer ülkelerdeki kralların statüsüne sahip yöneticilerinin burada yaşadığını kaydetmiştir (Cilt 2, s. 35). Bununla birlikte, Ebü'l-Fidâ'nın Kürtler hakkında verdiği bilgilerin büyük ölçüde kendisinden önce yaşamış müelliflerin aktardıklarının tekrarı niteliğinde olduğu görülmektedir (Cilt 2, s. 36).