Adiabene

Adiabene, di çavkaniyên Serdema Antîk de ku Erbil wek navend hatiye girtin û hatiye pênasekirin, herêmeke dîrokî û keyanî ye ku li bakurê Mezopotamyayê û li rojhilatê Dîcleyê cih digire. Wek yek ji wan erdnîgariyên antîk tê hesibandin ku tê texmînkirin Kurd lê jiyane.

Erdnîgarî û dîroka Kurdan

Herêm, navenda wê Erbil e û di navbera çemên Zêyê Mezin û Zêyê Biçûk de cih digire; bi pênaseyek berfirehtir wek herêma ku ji Nusaybinê heta Çemê Diyala dirêj dibe jî hatiye pênasekirin (Cilt 1, s. 53; Cilt 1, s. 58). Ji aliyê dîroka Kurdan ve Adiabene; bi erdnîgariya dîrokî ya Mardia, Media, Kardukhia (Corduene, Korduk/Korçeyk û Beth Qardu) û heta Armenia re wek yek ji wan herêman tê hesibandin ku divê bi tevahî were nirxandin. Di wêjeyê de analîz hene ku eşîrên ku li vê erdnîgariyê dijîn bav û kalên Kurdên antîk in (Cilt 1, s. 20).

Erdnîgarnasên Antîk

Ji erdnîgarnasên antîk Pliny, derbarê navên cihan, rêzeçiyayan û çeman de ku ji Armenia heta Adiabene dirêj dibin, agahiyên girîng ji bo dîroka Kurdan dide. Li gor Pliny, di navbera Adiabene û Armenia de, di geliyên ku bi Armenia ve girêdayî ne de, du eşîrên bi navê Menobardi û Mosechini dijîn; ji Adiabene ber bi rojhilat û bakurê rojhilat ve jî axa Mediyan dirêj dibe. Pliny herwiha li herêmê cihê şerê Arbelitis/Gaugamela bi nav dike ku di navbera Îskenderê Mezin û keyê Pers III. Dareios de qewimiye û navê wê îro ji aliyê gundekî nêzîkî Erbilê ve tê parastin (Cilt 1, s. 47). Tacitus jî di berhema xwe de erdnîgariya Adiabene, têkiliyên wê bi Armenia re û agahiyên derbarê keyên Adiabene yên bi navê Izates û Monabazus de vedibêje (Cilt 1, s. 48).

Serdema Roma û Sasaniyan

Di têkoşînên Roma-Pers de Adiabene yek ji wan herêman e ku gelek caran navê wê derbas dibe. Eutropius, di serdema Septimius Severus de vedibêje ku Adiabenî û Ereb hatine têkbirin (Cilt 1, s. 50). Di serdema Sasaniyan de jî Adiabene wek parçeyek ji Îranê hatiye dîtin: Di nivîsa Kerdir de, berevajî nivîsa Ka'be-i Zerdüşt ya Şapur I., Armenia di nav erdnîgariya anērān (derveyî Îranê) de tê nîşandan, lê Adiabene dîsa wek parçeyek ji Îranê tê gotin. Wekî ku tê fêmkirin, di vê serdemê de welatê Kurdan jî dibe ku bi Adiabene re parçeyek ji keyaniya Pers bû û Kurd di nav tebaayên dewleta Sasaniyan de bûn (Cilt 1, s. 68).

Xirîstiyaniya Destpêkê

Adiabene bi dîroka Xirîstiyaniya destpêkê re jî ji nêz ve tê bibîranîn. Li vê herêma ku navenda wê Erbil e, bi taybetî qeydên derbarê jiyana rûhanên ku li Erbilê dijîn hene (Cilt 1, s. 53). Di kronîkekê de tê gotin ku kesê bi navê Raqbakht, ku di nîvê sedsala 2. de satrapê herêmê bû, wek Xirîstiyan hatiye imadkirin (Cilt 1, s. 54). Di Dîroka Mar Qardagh de ku di sedsala heftan de hatiye nivîsandin, tê vegotin ku Mar Qardagh ji bo herêma Adiabene ya Erbil-navend (herêma ku ji Nusaybinê heta Çemê Diyala dirêj dibe) hatiye tayînkirin; ev berhem bi hûrgiliyên ku derbarê sedsala çaran de dihewîne ronahiyê dide cîhana çandî ya Iraq û Kurdistanê û tê de Kurd rasterast têne bibîranîn û navê Kurd du caran tê bikaranîn (Cilt 1, s. 58).