Bayezid

Bayezid (bugünkü Ağrı/Doğubayezit), Osmanlı idaresinde İran hududuna yakın, Kürt mîrlerinin yönettiği bir serhad sancağıdır. Stratejik sınır konumu, yurtluk-ocaklık statüsü ve bölge beyleri arasındaki iktidar mücadeleleriyle Osmanlı arşiv belgelerine yoğun biçimde yansımıştır.

Sancağın Osmanlı idaresindeki konumu beratlarla tescil edilmiştir; Sultan III. Ahmet tarafından Bayezid Sancağı Ekrad Mîri Mahmud Paşa'ya tevcih edilen berat bu mîrliğin devlet düzenindeki yerini gösterir (Cilt 3, s. 2). Sancağın idari yapısı tahrir defterlerinde ayrıntılı biçimde kayıtlıdır: Bayezid sancağı ile ona tabi Diyadin, Eleşkird, Şelve, Ovacık, Urut ve İskender Kalesi gibi merkezler mufassal ve icmal defterlerine konu olmuştur (Cilt 3, s. 24). Bayezid 33 (Eski nr. 199) Numaralı Mufassal Tahrir Defterine göre sancak; Eleşkirt, Şelve, Ovacık, Diyadin, Bayezid, Urut ve İskender Kalesi olmak üzere toplam yedi livadan müteşekkildir (Cilt 3, s. 25). Bu defterler hem Bayezid Bey, Taceddin Bey, Ürkmez Bey ve Kılıç Bey gibi sancağı yöneten Kürt beylerinin isimleri hem de bölgedeki Kürtlerin sosyoekonomik hayatı hakkında önemli bilgiler verir (Cilt 3, s. 25).

Bayezid, Kürt beylerinin yurtluk-ocaklık statüsüyle idare ettiği bir sancaktı. 1045/1635 tarihinde Bayezid Kalesi sancakbeyliğinin yurtluk-ocaklık olarak Abdi Bey'e tevcih edildiği anlaşılmaktadır (Cilt 3, s. 48). 1718 yılında ise Bayezid sancakbeyliğine atanan Mahmud Paşa hakkındaki müzehheb berat, sancağın "ebaen cedden", yani babadan dededen gelen ocaklık niteliğine işaret etmektedir (Cilt 3, s. 51).

18. yüzyılın başlarından itibaren Bayezid, çevresindeki sancaklarla yoğun bir iktidar rekabetine sahne oldu. Bayezid, Eleşkird, Şelve ve Diyadin sancakbeyleri arasında ciddi çatışmalar yaşandı; bu rekabetler halkın maddi ve manevi büyük zararlar görmesine yol açtı (Cilt 3, s. 17). Bayezid ve tevabiha bölgesinde meydana gelen bir çatışmada Mehmed Sani Bey ile Süleyman Bey öldürüldü (Cilt 3, s. 17). Osman Bey'in isyanı sırasında Eleşkird sancakbeyi Halil ile Bayezid sancakbeyliğine atanan Mahmud Paşa büyük bir kuvvetle saldırınca, isyancılar Bayezid'de tutunamayarak Bayezid Kalesi'nden firar etti (Cilt 3, s. 17). Mehmed Sani Bey'in ardından sancak yaklaşık bir yıl yöneticisiz kaldı; sonra atanan Abdulfettah Paşa da çevre Kürt beyleriyle iktidar mücadelesine girişip hakkında çok sayıda şikâyet yapılması üzerine azledildi (Cilt 3, s. 47). Osman Bey isyanı, 1720'de Kars, Çıldır ve Karahisar-ı Şarki beyleri ile Erzurum valisinin ortak hareketiyle bastırıldı (Cilt 3, s. 47).

İran hududundaki konumu Bayezid'i askeri açıdan kritik kıldı. Van Beylerbeyi, İran sınırında bulunan Bayezid, Hoy ve Makü kalelerine sürekli olarak asker gönderiyordu (Cilt 3, s. 14). 1177/1764 tarihli bir kayıtta Bayezid sancakbeyi, kalenin burç ve barlarının yıkıldığını, kaledeki topların zamanla işlevsiz hale geldiğini bildirmiş; sancağın muhafazasında bulunan Abdi Bey ve adamlarına lojistik destek sağlandığı ifade edilmiştir (Cilt 3, s. 30). 1204/1790 tarihinde Rus ve Avusturya (Nemçe) devletlerinin saldırısı üzerine Diyarbekir, Sayda, Musul, Rakka, Revan ve Bayezid gibi Kürt bölgelerinden daha fazla kuvvet sağlanması istenmiştir (Cilt 3, s. 42).

Sınır sancağı olmasının yanında Bayezid, İran ticaretinde de stratejik bir nokta idi. Bayezid sancakbeyinin devletin alacağı resm-i baca vergisine karışmaması ve gizlice firar eden tüccarlardan gümrük ve ihtisabiye vergisi alınması istenmiştir (Cilt 3, s. 35). Erzurum Gümrüğü defterlerinde Bayezidli tüccarların İran'dan getirdikleri ipeği bölgede sattıkları kayıtlıdır; bu da Kürdistan coğrafyasındaki tüccarların İran ile yoğun ticaretine işaret eder (Cilt 3, s. 37).

19. yüzyılda Bayezid, Osmanlı-Rus savaşlarının cephe hattında kaldı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi sırasında Bayezid'in (Ağrı) istilası, dönemin askeri tahkikatlarına konu olan olaylar arasındaydı (Cilt 3, s. 80).