Büveyhîler

Büveyhîler, 10.-11. yüzyıllarda Irak ile İran'ın batısındaki Cibâl bölgesinde hüküm süren bir hanedandır. Deylemî kökenli olan hanedanın Kürt emîrlikleriyle kurduğu ilişkiler, Kürt tarihinin önemli bir bölümünü oluşturur. Bir tarihçi, Büveyhîler'in merkezleri günümüz İran'ındaki Geylan vilayeti olan Deylemîler'den gelen bir hanedanlık olduğunu belirtmektedir (Cilt 2, s. 61).

Büveyhîler ile Cibâl bölgesinde kurulan Hasanveyhî Kürt Emîrliği arasındaki ilişki çoğu zaman gergin geçmiştir. Büveyhî hükümdarı Rüknüddevle'nin veziri Ebü'l-Feth İbnü'l-Amîd, 50.000 dinar ile çok sayıda mal ve binek hayvanı vermesi şartıyla Hasanveyh ile bir barış anlaşması yapmıştır (Cilt 1, s. 119-120). Hasanveyh sonraki yıllarda Rüknüddevle ile iyi ilişkiler geliştirmiş olsa da, Irak'ta hüküm süren Büveyhî hükümdarı Muizüddevle, onu kendi saltanatı için tehdit olarak görmüş ve 355/965 yılında Şehrezor üzerine büyük bir ordu göndermiştir. Hasanveyh, Musul'dan hareket eden bu orduyu Erbil'in batısında yenilgiye uğratmış; Muizüddevle'nin Dînever üzerine gönderdiği ikinci orduya da karşı koymuştur. Sonunda Muizüddevle, Hasanveyh'e 50.000 dinar göndererek onunla barış yapmıştır (Cilt 1, s. 120).

Büveyhîler ile Hasanveyhîler arasındaki ilişki, Hasanveyh'in oğlu Bedir döneminde de sürmüştür. Büveyhî hükümdarı Adudüddevle, Bedir'e hil'at giydirerek onu Hasanveyhîler'e emîr tayin etmiş; Bedir'in kardeşleri Âsım ve Abdülmelik kendisine ve Büveyhîler'e karşı isyan edince Adudüddevle onları ortadan kaldırmıştır. Bedir, Adudüddevle'den aldığı destekle Sâbûrhâst, Dînever, Ahvâz, Burûcerd, Esedâbâd ve Nihâvend'de tam bir hâkimiyet sağlamıştır. Adudüddevle'nin 372/983 yılında vefatının ardından hanedan mensupları arasında taht mücadelesi başlamış, oğlu Şerefüddevle Bağdat'ta Büveyhî tahtına oturmuş ve 377/988'de Bedir'in üzerine Karatekin el-Cehşiyârî komutasında bir ordu göndermiştir (Cilt 1, s. 121). Nihayetinde Büveyhî hükümdarı Şemsüddevle, Bedir'in öldürülmesinin ardından Hasanveyhî Emîrliği'ne ait toprakların tümünü ele geçirmiş; topraklarını geri almak için saldıran Tâhir b. Hilâl'i yenilgiye uğratarak Hemedân'da hapsetmiştir (Cilt 1, s. 122).

Büveyhîler'in Kürt hanedanlarıyla ilişkisi yalnızca Hasanveyhîler ile sınırlı kalmamıştır. Cibâl bölgesinde hüküm süren Annâzî Kürt hanedanından Sadî, Oğuz istilalarına karşı Büveyhî hükümdarı el-Melikü'r-Rahîm ile bir ittifak kurmaya çalışmış, ancak bu girişim başarısız olmuştur. Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey'in 18 Aralık 1055'te Bağdat'a girerek Büveyhîler'e son vermesi, bölgenin siyasi düzenini kökten değiştirmiştir (Cilt 1, s. 143).

Büveyhîler dönemi, Kürt tarihinin bu kesiti için zengin bir kaynak külliyatına da kaynaklık etmiştir. Tecâribü'l-ümem adlı eserinin Büveyhîler dönemiyle ilgili son kısmını şahsi müşahedelerine dayanarak kaleme alan İbn Miskeveyh, bu hanedanın tarihi için en kıymetli kaynaklardan birini bırakmıştır (Cilt 1, s. 123). Büveyhî sarayındaki görevi sayesinde çok sayıda olaya tanık olan ve resmî belgelere ulaşabilen Hilâl b. Muhassin es-Sâbî, Bedir b. Hasanveyh'in imar faaliyetleri ve Büveyhîler ile ilişkisi hakkında başka hiçbir kaynakta bulunamayacak bilgiler aktarmaktadır (Cilt 1, s. 124, 144). İbn Miskeveyh'in eserine zeyil yazan Ebû Şücâ' Zahîrüddîn er-Rûzrâverî de bu dönemin önemli müelliflerindendir (Cilt 1, s. 124).