İbnü’l-Esîr

İbnü'l-Esîr, tam adıyla İzzeddîn Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Abdülkerîm eş-Şeybânî el-Cezerî, Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen tarihçilerinden biridir (1160-1233). El-Cezîre bölgesinde yetişen ve eseri el-Kâmil fi't-Târîh ile büyük şöhret kazanan İbnü'l-Esîr, Kürt hanedanları tarihinin temel kaynaklarından sayılır.

İbnü'l-Esîr, 4 Cemâziyelevvel 555'te (12 Mayıs 1160) Cizre'de doğmuş, bu nedenle "el-Cezerî" nisbesini almıştır (Cilt 1, s. 106; Cilt 1, s. 125). İlk eğitimini Cizre'de almış, 21 yaşında hacca gitmiş ve Haremeyn'deki bazı âlimlerden hadis öğrenmiştir; Bağdat'ta Şâfiî fakihi Şeyh Ebü'l-Kâsım Yaîş ve hadisçi İbn Sükeyne'nin derslerine katılmıştır (Cilt 1, s. 125). 579/1183 yılında babası ve iki kardeşiyle birlikte Musul'a yerleşmiş, burada Ebü'l-Fazl Abdullah et-Tûsî, Ebü'l-Ferec Yahyâ es-Sekafî, Ebû Mansûr Müslim es-Sîhî ve İbn Şebbe en-Nahvî el-Mukrî gibi âlimlerden ilim tahsil etmiştir (Cilt 1, s. 125; Cilt 1, s. 134). Babası Esîrüddîn Muhammed, Zengîler'in hizmetinde çalışmış ve Musul Atabegi İmâdüddin Zengî'nin maiyetinde bulunmuştur (Cilt 1, s. 165). Müellif, dil, hadis, edebiyat ve tarih başta olmak üzere ensâb (soybilim) konusunda derin bilgi sahibiydi; ömrünün son yıllarını öğrenci yetiştirmek ve eser telif etmekle geçirmiş, 25 Şâban 630'da (6 Haziran 1233) Musul'da vefat etmiştir (Cilt 1, s. 125; Cilt 1, s. 134).

Tarih alanında dört eseri bulunan İbnü'l-Esîr'in en meşhur kitabı, 628/1230 yılına kadarki olayları kaydeden umumi İslam tarihi el-Kâmil fi't-Târîh'tir (Cilt 1, s. 106; Cilt 1, s. 134). Olayları parçalı biçimde değil bütüncül bir yaklaşımla ele alan müellif, sebep-sonuç ilişkisi içinde birbiriyle bağlantılı hadiseleri aynı yerde işlemiştir; kullandığı materyal seçimindeki titizliği, açık ve anlaşılır dili ve tarihsel olayları kavramadaki başarısıyla Müslüman tarih yazıcılığının en etkili eserlerinden birini ortaya koymuştur (Cilt 1, s. 166). Bununla birlikte yararlandığı kaynakları zikretmedeki başarısızlığı ile bazı hadiseleri çarpıtmasına yol açan taraflı bakış açısı nedeniyle ciddi eleştirilere de maruz kalmış, yine de Ortaçağ'ın güvenilir tarihçilerinden biri olarak değerlendirilmiştir (Cilt 1, s. 166).

İbnü'l-Esîr'in eserleri, Kürt hanedanları tarihi için birinci elden önem taşır. Annâzîler hanedanının adını -Hilâl b. Muhassin es-Sâbî gibi- "Benû Annâz" biçiminde kaydeden tarihçiler arasında yer alır (Cilt 1, s. 141); ona ve Şerefhan'a göre Annâzîler dönemi 130 yıl sürmüştür (Cilt 1, s. 147). El-Kâmil, Annâzî siyasi tarihinin temel kaynakları arasında sayılır ve müellif, 495/1102 yılı olaylarını anlatırken Mühelhil'in torunu Sürkâb b. Bedr'in Huftîzgân Kalesi'ni ele geçirişini, Salgurlu Türkmenleriyle yaptığı savaşta yenilişini ve Türkmenler'in Dakûkâ ile Şehrezor hariç bütün ülkesini ele geçirişini kaydeder (Cilt 1, s. 143). Şeddâdî tarihi bakımından eseri az bilgi vermekle birlikte, Fadlûn el-Kürdî diye andığı I. Fadl'ın 421/1030'da Hazar ülkesine sefer düzenlediğine dair kaydı önemlidir (Cilt 1, s. 106).

El-Kâmil aynı zamanda Eyyûbî tarihinin, özellikle el-Cezîre merkezli siyasi ve askeri hadiselerin ve Selâhaddîn'in seferlerinin tespitinde başlıca kaynaklardandır (Cilt 1, s. 166). Sonraki dönem tarihçilerinden İbnü'l-Adîm, Eyyûbî tarihinin ilk dönemiyle ilgili malumatın önemli bir kısmını İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil'inden aktarmıştır (Cilt 1, s. 176).