Şehrizor

Şehrizor (Şehrezor), tarihî kaynaklarda Kürtlerin meskûn olduğu bir bölge ve idarî merkez olarak anılan, Osmanlı döneminde aynı adı taşıyan bir sancak/eyaletin de adını veren coğrafyadır. Bölge sonradan Süleymaniye adıyla da kayıtlara geçmiştir.

Müslüman bilginlerin tarih ve coğrafya kaynaklarında geçen Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinin sınırları çizilirken Şehrizor önemli bir referans noktası olarak kullanılır. Ebü'l-Fidâ'nın aktardığına göre Cibal'den kasıt, Arap diyarı ile Acem diyarını birbirinden ayıran dağlardır; bu sınır Hemedan ve Şehrezor Dağları'ndan başlayıp Tekfur topraklarında biter, Cezîre'deki Dicle'ye kadar varır ve Musul'daki Kevar'dan Dicle'nin ötesine, Fırat'a kadar uzanır (Cilt 2, s. 55).

Osmanlı arşiv belgelerinde Şehrizor; Kerkük ve Musul ile birlikte tahrir defterlerine konu olan bir idarî birimdir. Kerkük ve Musul'un yanı sıra Şehrizor (Süleymaniye) için de tahrir defterleri tutulmuştur; bunların arasında 1039/1629-30 yılına ait bir Şehrizor İcmal Defteri bulunmaktadır. Bu defterde Şehrizor; Zalim, Neva, Şemiran, Sebul, Şehripazar, Sürüccük, Davudan, Paski, Pave, Hevr (Havar), Çağangedüğü, Dulkıran (Dulhavran), Karadağ, Zengebad, Dolge (Vilge), Çınarkopser, Sazan gibi nahiyelerden meydana gelmektedir (Cilt 3, s. 26).

Tımar ruznamçe defterleri eyaletin idarî taksimatı ile sancak hasları hakkında bilgi içerir. Bu kayıtlarda Şehrizor sancağının has olduğu ve sancakbeyinin has değerinin zaman içinde yükseltildiği görülür: önceki tarihlerde bu kadar yüksek olmayan has değeri, 180.798 akçeden 190.068 akçeye, ardından 369.443 akçeye çıkarılmıştır (Cilt 3, s. 28).

Bölgedeki sosyal ve dinî-iktisadî hayata dair kayıtlar da mevcuttur. Maliyeden Müdevver defterlerde, 1009/1600 tarihinde Şehrizor'daki bir vakfın köylerinde Kürtler ile Sekbanan cemaati arasındaki ilişkilere dair kayıtlar yer almaktadır (Cilt 3, s. 30). Cevdet tasnifinin askeriye fonunda ise Diyarbekir, Mardin, Erzurum, Van, Hakkâri, Bitlis, Bayezid, Musul, Kerkük ve Bağdad gibi şehirlerin yanı sıra Şehrizor için de alacak-verecek, asayiş, sürgün ve gayrimüslimlere yapılan müdahaleler gibi konularda belgeler bulunmaktadır (Cilt 3, s. 41).

Geç Osmanlı dönemine ait süreli yayınlar da Şehrizor'a ışık tutar. Bağdat'ta çıkan Zevra gazetesinde, Süleymaniye ile Şehrizor arasında hareket halinde olan Hemavend aşireti ile bölgedeki diğer aşiretlerin faaliyetlerine dair veriler yer almaktadır (Cilt 4, s. 238).