Ya‘kūbî

Ya‘kūbî (Ebü’l-Abbâs Ahmed; ö. 292/905), İslam dünyasının erken dönem tarihçi, coğrafyacı ve seyyahlarından biridir. İlk Müslüman coğrafyacılardan kabul edilir ve İbn Hurdâzbih’ten sonra Irak coğrafya okulunun ikinci önemli temsilcisi sayılır (Cilt 1, s. 92; Cilt 2, s. 12).

Günümüze ulaşan iki önemli eseri, muhtasar bir umumi tarih kitabı olan Kitab et-Tarih ile coğrafyaya dair Kitab el-Buldan’dır (Cilt 1, s. 92). Kitab et-Tarih, kronolojik İslâm tarihlerinin ilk örneklerinden biridir; yaratılışla başlar ve hicrî 259 (m. 872-73) yılı olaylarıyla sona erer; ancak eserin başlangıç kısmı kayıptır. Eserin günümüze ulaşan bölümünde olaylar, İbn Kuteybe’nin el-Maarif’inde ve Dîneverî’nin el-Ahbar et-Tıval’ında olduğu gibi hicrî takvime göre kronolojik biçimde ele alınmıştır (Cilt 1, s. 92). Ya‘kūbî, Emevî ve Abbasî dönemlerini mülk ve saltanat olarak değerlendirir; Abbasîler hakkında ise daha ılımlı bir yaklaşım sergiler (Cilt 1, s. 92).

İslâm tarihini İmâmiyye Şîası bakış açısıyla değerlendiren Ya‘kūbî, Emevî karşıtı ve Ali taraftarı olmasına rağmen kaynaklarda yer alan rivayetlere ihtiyatla yaklaşmıştır; Şiî bir aileye mensup olmakla birlikte mutedil bir tarihçi olarak kabul edilmiştir (Cilt 2, s. 12). Hayatının son yıllarını Tolunoğulları döneminde Mısır ve Kuzey Afrika’da geçirmiş, çeşitli seyahatler gerçekleştirmiştir (Cilt 2, s. 12).

Kürt tarihi açısından Ya‘kūbî, Kürtler hakkında erken bilgi veren müellifler arasında önemli bir yer tutar. Irak coğrafya okulunun başlıca temsilcileri sayılırken İbn Hurdâzbih, Mes‘ûdî, İbnü’l-Fakīh, İbn Rüste ve Kudâme b. Ca‘fer el-Kâtib ile birlikte anılır (Cilt 2, s. 8). Kitab et-Tarih’te “Ekrad” (Kürtler) adının geçtiği üç rivayet aktarır; İslam öncesi döneme dair verdiği bilgilerin hurafelerle karışık olabileceğini, dayandığı Ahd-i Atîk ve Hudâynâme konusundaki şüphelerini açıkça belirtir (Cilt 1, s. 92). Kürtlerin kökenine dair Mes‘ûdî’nin naklettiği bazı rivayetler de dağınık biçimde Ya‘kūbî ve Dîneverî’nin eserlerinde yer alır (Cilt 1, s. 96).

Coğrafya eseri Kürtlerin yaşadığı bölgelere dair önemli bilgiler içerir; Saymara, Hulvan ve Karmasin şehirlerinden söz edilirken buralarda yaşayan halklardan birinin de Kürtler olduğu belirtilir ve bu yerlerden alınan haraç vergilerinden bahsedilir (Cilt 2, s. 12).