Siirt

سیارت ناوچەیەکی مێژوویییە و زۆرجار لەگەڵ بیتیلیس لە Mezopotamia ی سەروادا ئاماژە بۆ دەکرێت. لە سەرچاوەکاندا ناوەکە بە شێوەی جیاواز دەگوزەرێت وەک ئیستیرت، ئیسیرد و سیرد؛ لە تۆمارەکان کە لە سەردەمی کۆنەوە بۆ ئەرشیڤەکانی عوسمانییەوە درێژە دەدەن وەک ناوەندێک کە دانیشتوانی کورد زۆر تیایدا دەژیان (جلد ٢، پەڕە ١٠١). مێروان ناوى خانەنادەکەى لە گوندى کورماس بوو کە لەنێوان سیرت و مەدنەوە بووە و لەو گوندەشدا مۆڵگەرى کردووە. مێروانی هاوسەرگیری کردووە لەگەڵ فەهم، خوشکى بەز لە ناوەندی دامەزرێنەرى خانەوادەکە، کوڕەکانى لەو هاوسەرگیرییە لەدایکبوون لە سوپای ئامۆزای بەزدا بەشدار بوون؛ پاش مردنى بەز دەسەڵاتى ئەبو عەلى حەسەن بەى مێرۋانى کە دامەزرێنەری سەرەکی دەوڵەتى مێرڤانی بوو، وەرگیراوە (بەجلى ١، ١٣٠). سەرچاوەکانی جوگرافیا ئیسلامی لە جوگرافیای ئیسلامی و ئەدەبیاتەکانی گەشتدا بیروڕای جۆراوجۆر هەیە لەسەر ناو و ڕەفتاری سیارت. دیارات (بە ئینگلیزی: Diyarat) دەڵێت ناوی سییرت لە کوردییەوە هاتووە. هەمان سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە شارەکە جێگەیەکی کۆن و کوردەکان تێیدا دەژین، خەڵکی ئەم ناوچەیە وەک شوێنی پشووی هاوین و چاوان بۆ ئاژەڵە بچووک و گەورەکان بەکاردەهێنن و بەهۆی بوونی کوردەکانەوە ناوچەکە بە "جەزیرەتو ئیکراد" ناودەبرێت. عەبوڵ فیدا ئاماژە بەوە دەکات کە سیارت بە زۆری دارەکانی بەناوبانگە، لەوانە ئەنجیر و ناری و تاک، کە لە بەرزاییەکان گەشە دەکەن بەبێ ئاودانی و خەڵکیش لە ئاوی سەرچاوە دەخوێنن. ئیبن شەداد باس لە گۆڕانکارییەکانی شارەکە دەکات لە سەردەمی حمدانی، مەروانی و ئەیوبی و تێکشکاندنی کە لە لایەن شەپۆلی موگولەکانەوە دروست کراوە کە خۆی شایەتیدایە (جلد ٢، پەڕە ١٠١). لە کتێبی ئەمید یۆفکافدا لەگەڵ لیواسی چەمچەجێک ڕووداوەکانی ئەمید، حیسن-ی کیف، ماردین، ڕۆح، سییرت، هاربروید، نوسایبین و بیرجیکی تۆمارکراوە (جلد ٣، لاپەڕە ٢٢). لە دابەشکردنی ئیداری دا سییرت لەگەڵ یەکینەکانی وەک جزیری، هاژۆ، چەمچێجێک و کۆنی موسڵ لە چوارچێوەی کوردستاندا ئاماژە پێکراوە (کلد ٣, لاپەڕەی ٥١). ژیان و ژیانی کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردانی ناوچەکانی وەک بیتلیس، سیارت و حیسن-ی مەنسوری (ئادیایامان) لە ڕێگەی شەریعەتی و بەڵگەنامەکانی ئەرشیفەوە دەکرێت بەدواداچوون بۆ بکرێت (کلتی ٣، ص ٤٠). لە بنەمای ئیدارەی ئوسمانی کۆتایی، سیارت یەکەیەکی سەربە پارێزگای بیتلیس بووە، وەک کرێدانی خان بۆ دامەزراندنی دادگای بیدایەتی، ئەمەش دەردەکەوێت (کلتی ٣، پەڕە ٨٩). بەپێی وێنەکانی ئەرشیف کە لەسەر بنەماکانی دانیشتوانی ئەو سەردەمە بناسراون، دانیشتوانی کورد و ئەرمەن لە ئاڵاکانی ڤان، حەکاری، موش، بیتلیس، سیرت و جەنج زۆرینە بوون (کلتى ٣،پەڕە ٩٢).