Kalkaşendî

Kalkaşendî (Ebü'l-Abbas Ahmed el-Kalkaşendî), Memlük dönemi âlimi ve kâtibidir. En tanınmış eseri, devlet teşkilatı ve kâtiplik sanatına dair Subhu'l-A'şâ'dır (Cilt 2, s. 44). Subhu'l-A'şâ, kendisinden önce gelen Ali b. Said el-Mağribî'nin ardından bu coğrafya ve kâtiplik geleneğinin önemli bir halkasını oluşturur (Cilt 2, s. 30).

Subhu'l-A'şâ, ülkelerin kara ve deniz ulaşım yollarını, meşhur şehirleri ve önemli merkezleri, ahalisinin karakter ve geleneklerini, seyahat etmek isteyen kimselere yardımcı olacak biçimde tanıtan bir eserdir; ayrıca farklı beldelerdeki hükümdar ve sultanlara ne şekilde hitap edilmesi gerektiğini de ele alır (Cilt 2, s. 44). Eserde dağlık bölgeler ile buralardaki Kürtlere ait hisar ve kalelere dair bilgiler verilmekte, bazı Kürt gelenek ve görenekleri, Kürtlerin komşularıyla ilişkileri ve İslam tarihine katkı sağlayan Kürt şahsiyetler ele alınmaktadır; metinde Kürt kelimesi otuzu aşkın yerde geçer ve her kullanım için kimi zaman ayrı bir paragraf ayrılmıştır (Cilt 2, s. 44).

Subhu'l-A'şâ aynı zamanda Eyyûbî devlet teşkilatına dair önemli ve özgün bilgiler barındırır. Eyyûbî kurumlarının selefleri Fâtımî ve Zengî kurumlarıyla ilişkisini ele alan Kalkaşendî, Eyyûbîler dönemindeki saltanat alametlerini, askerî birliklerin yapısını, saray görevlilerini, adlî, askerî ve malî kurumları ve vergi sistemini ayrıntılı biçimde işlemiştir (Cilt 1, s. 195).

Kürtlerin kökenine dair rivayetleri de aktaran Kalkaşendî, Nuh'un oğullarına dayanan soy hikâyesinde Kürtleri "Aşur oğlu İran" oğullarından gösterir; ancak bu bilgiyi İbn Haldun'un el-İber adlı eserinden aktarmıştır (Cilt 2, s. 49).

Coğrafya alanında Kalkaşendî, yeryüzünün meskûn bölümünü kendine özgü biçimde bölgelere ayırmıştır. Yedi iklime dayalı bölümlenmenin yanında ayrı bir yöntemle de tasnif eden Kalkaşendî, meskûn bölümün birincisinin İran olduğunu söyleyerek burayı kuzey ve güney olmak üzere iki kısma ayırır; kuzey bölümünü on iki bölgeye (Ermenistan, Azerbaycan, Ran, Cibal, Deylem Ülkesi, Cil, Tabaristan, Mazenderan, Kumis, Horasan, Zabilistan, Ğor), güney bölümünü ise altı bölgeye böler (Cilt 2, s. 54).

Kalkaşendî, Kürtlerin yaşadığı yurtlardan biri olarak görülen Cibal bölgesini de Ebü'l-Fidâ gibi tanıtmış ve sınırlarını batıdan Azerbaycan, güneyden Irak ve Huzistan'ın bir bölümü, doğudan Horasan ve Fars Platosu, kuzeyden Deylem toprakları ve Kazvin olarak vermiş; bölgenin merkezini İsfahan olarak belirlemiştir (Cilt 2, s. 56). Bölgede mîrlikler ve devletçikler kuran Kürt aşiretlerinden söz eder; bu yapılar içinde Ayşanî, Hasneveyhî, Anazî, Hezbânî, Büyük Lor ve Küçük Lor Mîrlikleri en önemlileri arasında sayılır (Cilt 2, s. 57). Azerbaycan'ın komşu bölgeler içindeki sınırını da belirleyen Kalkaşendî, burayı doğudan Deylem ve Cibal diyarıyla, güneyden Irak, Hulvan ve Cezîre ile sınırlandırır (Cilt 2, s. 60). Cezîre konusunda ise el-Umerî'den naklen buranın büyük bir ülke olduğunu ve merkezinin Musul olduğunu anlatır (Cilt 2, s. 62). İbn Said el-Mağribî ile birlikte Erbil'in Şehrezor'un merkezi olduğunu belirtir (Cilt 2, s. 92).

Kalkaşendî, eserinde Fâtımî ve Eyyûbî dönemlerinde öne çıkan Kürt şahsiyetlere de yer verir; örneğin Kürt Seyfeddin b. Huseyn b. Ebi el-Heyca'dan söz eder ve onun Kürt oluşundan ve Fâtımî dönemindeki siyasî olaylardaki rolünden bahseder (Cilt 2, s. 79).