Urmiye

Urmiye (Urumiye), İran'ın kuzeybatısında, aynı adı taşıyan gölün batısında yer alan ve kaynaklarda Kürt nüfusuyla anılan tarihî bir şehirdir. İslamî dönem coğrafya literatüründe şehir Urmi adıyla da bilinegelmiştir; bu ismi daha çok şehir ahalisi olmayanlar kullanmıştır (Cilt 2, s. 95). Geç dönem Osmanlı kaynakları da Urmiye'yi, Kürdistan'ın asıl içinde bulunan ve Kürtlerle meskûn yerleşim merkezlerinin başlıcaları arasında Süleymaniye, Kerkük, Revanduz, Erbil, Siirt, Bitlis, Van ve Kirmanşah ile birlikte sayar (Cilt 4, s. 112).

İslamî Dönem Kaynaklarında

Himyerî, Urumiye'yi Diyar-ı Bekr şehirlerinden göstermekle hataya düşmüştür; şehir eski ismini günümüzde de korumaktadır (Cilt 2, s. 95). Coğrafyacılar, Urumiye'ye yakın olan Eşne'nin de Urumiye gibi bölgede yoğun bir nüfusa sahip olan Kürtlerin hâkimiyeti altında bulunduğunu, Kürtlerin şehirdeki siyasî, iktisadî ve toplumsal hayatı farklı şekillerde etkilediğini söylerler (Cilt 2, s. 95). El-Umerî, Azerbaycan'a bağlı Urumiye'ye komşu olan Merkevan'da (Merkuvan) bir Kürt kavminin yaşadığını; karın ve yağmurun bol olduğu bu yerde yaşayan Kürtlerin, halka karşı şefkatli Bedruddin ve Hasan adında kardeş iki lideri bulunduğunu kaydeder (Cilt 2, s. 41). Kürt varlığının izlendiği şehirler sayılırken Urumiye; Hoy, Salmas, Erbil ve Ahlat gibi merkezlerle birlikte anılır (Cilt 2, s. 115).

Osmanlı Kaynaklarında

Geç dönem coğrafya kaynaklarında Rumiye Vilayeti, Türkiye ile Rumiye Gölü arasında gösterilir; vilayet dâhilinde 90 bin nüfuslu 300 köy bulunduğu, vilayet merkezi olan Rumiye şehrinin nüfusunun 30 bin olduğu ve ahalinin büyük kısmının Kürtlerden oluştuğu kaydedilir (Cilt 4, s. 182). Aynı kayda göre ahali ziraat ve büyük ölçüde bağcılıkla meşguldür; ayrıca gayet makbul halı ve yün dokumalar imal edilir ve şehirde Amerikan misyoner heyetleri bulunmaktadır (Cilt 4, s. 182). Kamusü'l-Âlâm'ın İran maddesinde Urmiye, Azerbaycan ile Kürdistan arasındaki en büyük göllerden biri olarak anılır ve İran Kürtlerinin Azerbaycan'ın güneyinde, Urmiye Gölü etrafında ve Ardelan'da sakin oldukları belirtilir (Cilt 4, s. 105). Askeri coğrafya kaynaklarında da Urmiye Gölü etrafındaki vadilerde Türk ve Kürt kabilelerinin yaşadığı yazılıdır (Cilt 4, s. 152). Osmanlı arşivindeki haritalar arasında Urmiye-Çölemerik hattını kapsayan ve buralardaki aşiret bölgelerini gösteren haritalar da bulunmaktadır (Cilt 3, s. 92).

Birinci Dünya Savaşı ve Sonrası

Osmanlı arşiv kataloglarında, Birinci Dünya Savaşı sırasında Urmiye'nin tahliyesine ve Urmiye'de Kürtler ile Ermeniler arasında çatışma yaşandığına dair 1915 tarihli şifreli telgraflar yer almaktadır (Cilt 3, s. 129). 1918 tarihli bir raporda, Rumiye, Salmas ve Hoy'un batı tarafındaki köylerin yağmalanıp ahalisinin katledildiği ve kurtulanların bir kısmının Van Vilayetine, bir kısmının dağlara iltica ettiği Van Valisi Haydar Bey tarafından bildirilmiştir (Cilt 3, s. 131). Mütareke dönemine ait belgelerde ise Şikak aşireti reisi Simko Ağa'nın Rumiye'ye taarruzu ve elli ölü ve yaralı bıraktıktan sonra şehre hâkim olduğu kayıtlıdır (Cilt 3, s. 122).