Annâzîler

Annâzîler, 381-511/990-1171 tarihleri arasında İran'ın batısındaki Cibal bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Kaynaklarda hanedanın adı farklı biçimlerde geçer: Hilâl b. Muhassin es-Sâbî ve İbnü'l-Esîr gibi tarihçiler adı "Benû 'Annâz" olarak verir; buna göre Arapça 'Anz (keçi) kelimesinden türeyen 'Annâz, keçi sahibi, keçi tüccarı veya keçi çobanı anlamına gelmektedir. Buna karşılık İbnü'l-Cevzî, Hamdullah Müstevfî ve Şerefhan adı "Benû 'Ayyâr" biçiminde kaydeder. Bu ihtilaf, yazılışları birbirine benzeyen harflerin hatalı istinsahından kaynaklanmıyorsa, hanedanın Kürtçe bir kelime olan ve kimi Kürt şahsiyetlerin nisbesinde de görülen 'eyar sözcüğüne nisbetle adlandırılmış olması muhtemeldir (Cilt 1, s. 141).

Hanedan, Abbasî devletinin zayıfladığı bir dönemde kurulmuştur. Kurucusu, eş-Şâzencânî nisbesiyle anılan Ebü'l-Feth Muhammed b. 'Annâz eş-Şâzencânî el-Kürdî'dir (Cilt 1, s. 141). Bu yükseliş, bölgede Kürt hanedanlarının güçlendiği bir döneme rastlar; aynı çağda Hasanveyhlerin emîri Bedir, Büveyhî hükümdarı Adudüddevle'nin desteğiyle Sâbûrhâst, Dînever, Ahvâz, Burûcerd, Esedâbâd ve Nihâvend gibi merkezlerde tam bir hâkimiyet kurmuştu (Cilt 1, s. 121).

Annâzîler, gücünün zirvesine Ebü'ş-Şevk döneminde ulaşmıştır. Sıhriyet bağının sağladığı barış ortamından yararlanan Ebü'ş-Şevk, ani bir saldırıyla Tâhir b. Hilâl'i öldürüp Kirmanşah başta olmak üzere Hasanveyhlerin elindeki bütün toprakları ele geçirmiştir. Giderek güçlenen ordusu, Kirmanşah'ta Büveyhîlerin Hemedan hükümdarı Şemsüddevle'yi yenilgiye uğratmış; 420/1029 yılında Hemedan'ı kuşatıp Dînever ve Esedabad'ı tehdit eden Oğuz Türklerini durdurmayı başarmış, ertesi yıl da Ukaylileri yenerek Dakûka'yı ele geçirmiştir. Ancak Ebü'ş-Şevk'in politik kurumların inşasını ihmal etmesi ve sık sık bölgedeki karışıklıklara müdahil olması, hâkimiyeti altındaki topraklarda kalıcı bir egemenlik kurmasını engellemiş; bu dönemde hanedan mensupları arasında yoğun bir iktidar mücadelesi yaşanmıştır (Cilt 1, s. 142).

Tuğrul Bey'in 18 Aralık 1055'te Bağdat'a girerek Büveyhîlere son vermesinden sonra Annâzî tarihinin uzunca bir dönemi kaynaklarda karanlıkta kalır. İbnü'l-Esîr, 495/1102 yılı olaylarını anlatırken Mühelhil'in torunu Sürkâb b. Bedr'in Huftîzgân Kalesi'ni ele geçirdiğini, ancak Salgurlu Türkmenleriyle yaptığı savaşta yenilerek Dakûkâ ile Şehrezor hariç bütün ülkesini kaybettiğini kaydeder. Sürkâb daha sonra Huftîzgân'a yeniden hâkim olmuşsa da 500/1107'de ölmüş, yerine kardeşi Ebû Mansûr geçmiştir (Cilt 1, s. 143). Mâhideşt'i ele geçirip Hânekîn'e saldıran Oğuz güçlerinin ilerleyişini durduramayan hanedanın son hükümdarı Ebû Mansûr'un 511/1117 yılında vefat etmesiyle Annâzîlerin hâkimiyeti sona ermiştir. İbnü'l-Esîr ve Şerefhan'a göre Annâzîler dönemi 130 yıl sürmüş; Hasanveyhler, Büveyhîler, Kâkûyîler ve Selçuklular arasındaki yoğun mücadeleler bu süre boyunca bölgede siyasi, sosyal ve ekonomik istikrarın oluşmasını engellemiştir (Cilt 1, s. 147).

Annâzî hanedanının siyasi tarihine dair temel kaynakların başında İbn Miskeveyh'in Tecâribü'l-Ümem ve Teʿâkibü'l-Himem, Hilâl b. Muhassin es-Sâbî'nin Kitâbü't-Târîh, İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil fi't-Târîh, İbnü'l-Cevzî'nin el-Muntazam fî Târîhi'l-Mülûk ve'l-Ümem, Hamdullah el-Müstevfî'nin Târîh-i Güzîde ve Şerefhân'ın Şerefnâme adlı eserleri gelir (Cilt 1, s. 147). Bunlar arasında Büveyhî devri tarihçisi Hilâl b. Muhassin es-Sâbî'nin 360-447/970-1055 yıllarını kapsayan eseri, yazarın Büveyhî sarayındaki görevi sayesinde çok sayıda olaya tanık olması ve resmî belgelere erişebilmesi bakımından özel bir değer taşır; eser, Annâzîlerin siyasi tarihine ve özellikle Ukaylîler ve Mezîdîlerle ilişkilerine dair önemli bilgiler verir (Cilt 1, s. 144).