Cibal

جبال (عێراق-ی عەجەم)، لە سەرچاوەکانی مێژوو و جوگرافیای ئیسلامیدا پێش ئەوەی ناوی "کوردستان" بڵاو بێتەوە، یەکێک بووە لەو ناوانەی بۆ هەمان ناوچە لە ڕۆژئاوای ئێران بەکارهاتووە. ناوی جبال، شێوە عەرەبێنراوەکەی ناوەکەیە لە زمانی سەرچاوەدا (بەرگی 2، ل. 55).

سنوورەکان و جوگرافیا

بەپێی ئەو زانیارییانەی سەفییەددین ئەل-بەغدادی لە سەرچاوەکانی سەردەمی مەملوکدا داویەتی، بەشی ڕۆژئاوای ناوچەکە بچووکتر بووە و ڕاستەوخۆ وەک "کوردستان" ناسراوە؛ ئەم ناوچەیە بە گشتی ئەمڕۆ پارێزگاکانی کرماشان، باختەران، کوردستان (سنە) لە ئێران و بەشەکانی ڕۆژئاوای پارێزگای هەمەدان و بەشی باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا دەگرێتەوە (بەرگی 2، ل. 55). ئەبولفیدا، لە بەرهەمەکەی بە ناوی تەقویمولبولداندا، ناوچەکەی بە شێوەی "جبال یان عێراق-ی عەجەم" تۆمار کردووە و سنوورەکانی لە ڕۆژئاواوە ئازەربایجان، لە باشوورەوە عێراق و بەشێک لە خوزستانی دیاری کردووە (بەرگی 2، ل. 56).

دانیشتووانی کورد و نیشتەجێبوونەکان

جبال، ناوچەیەک بوو کە دانیشتووانی کورد تێیدا چڕ بوون. شاری دینەوەر، کە دینەوەری بەناوبانگ بە ئینسایکلۆپیدیای ڕووەکییەکەی، بە نزیکەیی لە ساڵی 820 تێیدا لەدایک بووە، شوێنێک بوو کە دانیشتووانی کورد لە ناوچەی جبالدا چڕ بوون (بەرگی 1، ل. 90). یاقوت حەمەوی، لە نێوان ئەو ناوچانەی کە کورد بە چڕی تێیدا دەژیان، جەزیرە، جبال، ئەرمەنییە و ئازەربایجان دەژمێرێت (بەرگی 2، ل. 26).

شەهرەزوور، یەکێک لە ناوچە نیشتەجێبوونە گرنگەکانی ناوچەکە، شوێنێکی نیشتەجێبوونی فراوان بوو کە لە ناوچەی جبال لە نێوان هەولێر و هەمەداندا هەڵکەوتبوو و هەموو دانیشتووانەکەی کورد بوون (بەرگی 2، ل. 37). شێخ ئەل-ڕەبوە ئەد-دیمەشقی، ئاماژەی بەوە کردووە کە وڵاتی کورد شاخەکانی شەهرەزوورە لە ناوچەی جبال (بەرگی 2، ل. 57). شارۆچکەی لۆر، کە پێشتر بەشێک بوو لە خوزستان، دواتر بە ناوچەی جبالەوە بەستراوەتەوە و خەڵکەکەی زۆربەیان کورد بوون (بەرگی 2، ل. 18). عومەری، تۆماری کردووە کە دەمبولییەکانیش لە ناوچەی جبالدا نیشتەجێ بوون (بەرگی 2، ل. 41).

بنەماڵە کوردییەکان

لە ناوچەی جبالدا، بنەماڵە کوردییەکانیش کە لەلایەن کوردەوە دامەزرابوون، فەرمانڕەواییان کردووە. عەننازییەکان، لە نێوان ساڵانی 381-511/990-1171، بنەماڵەیەکی کوردی بوون کە لە ناوچەی جبال لە ڕۆژئاوای ئێران فەرمانڕەواییان دەکرد (بەرگی 1، ل. 141).