Diyarbekirli Said Paşa

سەید پاشا شاعیر و دەوڵەتمەدارێکی دیارەبەکاری سەدەی نۆزدەهەمە، ناسراوە بە "نوێت دیفری" کە باسی ناوچەیەکی فراوان لە دیارابەکرەوە تا موسڵ دەکات و بە مێژوونووسی ساڵی 1885 بۆ سالنامەی ویلایەتی دیاربەکر نووسیویەتی (جولەی ٤، ٢٥٧؛جولای ٤، ٨٠). لەڕووی مێژووی کوردیدا گرنگیی هەیە، هەم لەڕووخاندنی کوردستانی وەک کۆیێکی جوگرافی و هەم لە مێژووی پارێزگاکەدا کە نووسیویەتی باس لە سەردەمی پیاوانی کورد دەکات وەک ناونیشانێکی سەربەخۆ (جلد 4، ج. 80؛جلد 4, ج. 257). ## Not Defteri Said Pasha تێیدا زانیاری هەیە لەسەر مێژووی شارەکان، کۆمەڵگەکان و دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووریی دانیشتووانی شارەکان؛ بەشی یەکەمی بەرهەمەکە تایبەتە بە جوگرافیا، بەشی دووەمیش بە ئوممەت و گەلەکان (جلدی 4،ج. 80). ئەم ناوچەیە بە دوو بەش دابەشکراوە کە بریتین لە جەزیرە-ی مابیینوون-ن-نەهیرین و کوردستانی (کلتی ٤ی سەدەی ٨٠). لە کاتی باسی دیاربەکیردا باس دەکرێت کە ناوچەکە بەشێکە لە کوردستانی و مێژوویەکی کۆن هەیە (کلتى ٤یسەدەی ٨۰). لە بەرهەمەکەدا چەندین شوێنی نیشتەجێبوون، قەبارەی و سەروەت و تایبەتمەندی جۆراوجۆر ناسراوە، وەک دیاربەکر/عەمید، ئەتاک، ئەربیل، ئەرگانی، ئەرگانی مەدەن، ئورفا، بابل، بلانیک، بۆتان (بوتان) ، حەسەنکیف، دارا، ترزیل، تیکریت، رەسوڵین، گەرزان، کوچیسار، کۆیەنچوک و ماردین. لە ماددەی کوردستانیشدا ناوچەکە بەم شێوەیە پێناسە کراوە: "لە ڕۆژئاواوە پارێزگاکانی تورکمان کە پێی دەوترێت ئەرمەنستان، لە ڕۆژاواوە دیاربەکیر، لە باشوورەوە عێراق بە ئەجەم و لە ڕۆژهەڵات بە ئازەربایجان دەوراوەتەوە". ئەم بەرهەمە بە ناوی "نووتی گەشتەکانی عەریفە پاشا بۆ ناوچەکە و تێبینییەکانی سەید پاشا لە ناوچەکە" لە نێوان بڵاوکراوەکانی بەشی زمان و شارستانیەتی نزیکەکانی زانکۆی هارڤارد بە ئامادەکردنی بێدری مێرموتلو بڵاوکراوەتەوە (جولەی ٤، پەڕەی ٧٨). لە سەردەمی عەبدولحەمید دا، سڵێنامی پارێزگاکان زۆرجار لە چاپخانەی پارێزگادا چاپ دەکران و کاربەدەستانی پارێزگاکە ئامادەیان دەکرد، لەو چوارچێوەیەدا سەید پاشا بەشی دووەمی سڵەنامی پارێزگای دیاربەکر لە ساڵی 1885 دا نووسینی کردووە (کلتی 4، لاپەڕە 257). سەید پاشا مێژوونووسەکەی دیاربەکر بە وتەکانی دەستپێکردووە: "پارچەی پارێزگای دیاربێکر کە بەشێک لە قەزای جەزیرە-ی مەبینووڵ-نحرین و بەشێکی قەزایی کوردستانیش لە باکووردا، بازنەیەکی زەردەیە". لەم مێژووەدا جوگرافیای مێژوویی دیارەبەکر بە شێوەی دەوروبەری دوورگەیەکی بە ناوی میزۆپۆتامیا ناسراوە کە بە هۆی سەرچاوەکانی ژێر زەوی و سەر زەوی دەوڵەمەند و دەوڵەمەندە و ناوی دیکەی شارەکە لە مێژوویەکی کورتەی ئامیددا هاتووە (جولەی ٤، لاپەڕە ٢٥٧). مێژووى پارێزگاى دیارەبەکیر لە سالنام بە گشتی لەدوای داگیرکارییەکانى ئیسلامدا تەرکیز بووە؛ سەردەمەکانى وەک: حەمدانەکان، مەرڤانەکان، ئەرتوقەکان، ئەیوبیانەکان، تاتارەکان، ئیlhanیەکان، کاراکوونەکان، ئەکوونەکان و سەفەوییەکان گێڕراونەتەوە (جملە ٤، لاپەڕە ٢٥٧). دواتر لەژێر ناونیشانی "حوکام-ی کوردستانی" (حاکمەکانی کوردستان) دا، بۆ سەردەمی پیاوانی کورد کرا؛ لەم بەشەدا مێژووی حوکمەکانی عیل و چەرمیکی خەڵکی میرداسی و جیزر و پالو و حەسەنکیف و زیرکی و مییافاریکین/سلوان ڕاگەیەندرا (کلتی ٤، ٢٥٧). بەم شێوەیە ئەم مێژوونووسە فەرمییە لە قەڵەمەکەی سەید پاشا بووە یەکێک لەو نموونانەی کە مێژووی پیاوانی کوردستان وەک سەردێریەکی سەربەخۆ لە بڵاوکراوەی فەرمی عوسمانی تۆمار دەکات (کلەتی ٤، ١٥٧).