Diyarbekirli Said Paşa

Seîd Paşa yê Amedê, helbestvan û welatperwerê di sedsala 19'an de jiyana xwe ji dest da. Ew bi berhemê xwe yê bi navê "Not Defteri" û dîroknasê xwe ya sala 1885'an ji bo Salnamesiya Vilayetê ya Amedê ya bi nav ve dihewîne. Girîngiya wê ji aliyê dîroka Kurdî ve, hem wêneyê ye ku Kurdistan wek tevahîyekî cografîk tê nîşan dan û hem jî di dîroka wî ya welatiyê de dema şêniyên Kurd wek sernaveke taybet bi cih tînin (Tilp 4, s. 80; Tîlp 4, p. 257). ## Not Defteri Said Pasha notên bajar, dîroka bajar, civakên li bajar û rewşa civakî û aborî ya wan dihewîne. Diyarbekir bi navenda xwe hatiye avakirin û herêma ji du parçeyên Kurdistanê, Cezire-i Mabeynü'n-nehyren û Kurdistanê ve hatiye dabeşkirin (Cilt 4, s. 80). Di berhemê de gelek şêniyên wekî Diyarbekir/Amid, Atak, Erbil, Ergani, Erganî Madeni, Urfa, Babil, Bulanık, Bohtan (Botan), Hasankeyf, Dara, Tercil, Tikrit, Resûlîn, Garzan, Koçhisar, Koyuncuk û Mardin bi gelek taybetmendiyên xwe yên li gorî rûniştin, mezintirî û serbilindî hatine naskirin (Cilt 4, p. 80). Di madeya Kurdistanê de herêm bi vî rengî tê binavkirin ku: "Ji rojava bi navê Herêma Turkmenîstanê, ji rojava jî bi navê Diyarbekir, ji başûr jî bi Iraqê ve bi navê Acem û ji rojhilat jî bi ser Azerbaycanê ve hatiye avakirin". Nivîskar di nav weşana Weşanên Beşa Ziman û Çandên Nêzîk ên Zanîngeha Harvardê de bi navê "Têwîhatnameya Diyarbekirê ya Arifî Paşa û Notên Diyarbekerî ya Saîd Paşa bo Herêmê" (Bild 4, p. 78) hatiye weşandin û ji aliyê Bedrî Mermutlu ve hatiye amadekirin. Ji ber ku di dema Ebdulxamîd de salnamên welatiyê pir caran di çapxaneyên welatiyan de hatin çapkirin, karbidestên welatiyê jî wan amade kirin; di vê çarçoveyê de sala 1885ê de Saîd Paşa beşê duyem yê Salnamê Diyarbekirê nivîsand (Cilt 4, p. 257). Said Pasha dîroknasê Diyarbekir bi gotina "Dîroknameya devera Diyarbakir ku beşek ji qirêjîya Cezire-i mabeynül-nehreynê ye û bi bakurê wê jî beşek li ser qirêja Kurdistanê ye" dest pê kir. Di vê dîrokê de, coğrafyaya dîrokî ya Diyarbekir bi rengê girava bi navê Mezopotamyayê tê binavkirin ku ji ber çavkaniyên xwe yên di bin erdê de û li ser erdê dewlemend e û navê wî bajarî jî di dîrokeke kurt ya Amîd de hatiye dayîn (Volume 4, p. 257). Dîrokê parêzgeha Diyarbekirê ya Salnamê bi gelemperî piştî dagirkerên Îslamî hate komkirin; demên wekî Hamdanî, Merwanî, Artukî, Eyûbî, Tatarî, Îlhanî, Karakoyunî, Akkoyunî û Safevilî hatine vegotin (Bild 4, p. 257). Piştre di bin sernavê "Hükkam-ı Kürdistan" (Hekemên Kurdistanê) de, di vê beşê de, dîroka fermanên Eğil û Çermik ên ji Mirdasiyê û Cizre, Palu, Hasankeyf, Zirki û Meyafarikin/Silvanê tê veguhastin.