Mezopotamya

Mezopotamia ناوچە مێژووییەکە کە لە نێوان ڕووبارەکانی Dicle و Euphratesدا درێژدەبێت و لە سەرچاوەکاندا وەک یەکێک لە دیمەنە جیوگرافییە سەرەکییەکانی مێژووی کورد کە لە سەردەمی کۆنەوە بۆ سەردەمی عوسمانیدا درێژدەچێت، دەردەکەوێت. پلینیۆس، جوگرافێکی ڕۆمانی، سنوورەکانی چەمکی "مێزۆپۆتامیا"ی فراوانکردووە بۆ ئەوەی تەواوی ناوچەکەی لەنێوان Dicle وە فراتدا بگرێتەوە (Volume 2, p 61). ## سەرچاوە دێرینەکان سەرچاوەکانی لاتینی و یۆنانی پێش ئیسلامی زۆر جار ئەم جوگرافیایەی بیر دەکەنەوە و ڕۆشنایی دەخەنە سەر سەردەمی سەرەتای مێژووی کورد. پلینیۆس سەرچاوەیەکی بەسوودە لە ڕووی جوگرافیای مێژوویی ناوچەکە، کە ناوی شوێنەکان، زنجیرە شاخەکان و ڕووبارەکانی لە ئەرمەنستانەوە تا ئادیابێنی تێدەپەڕێت، باسی گەلانی لە نێوان ئادیابن و ئەرمەنیا دەکات و باسی خاکەکانی میدی لە ڕۆژهەڵات و باکووری رۆژهەڵاتی ئادیابان دەکات. هەروەها حادیسی دیجلە و ئەو حادیسانەی کە لەو ناوچەیەدا ڕوویاندا، بە تایبەتی لە ڕووی پێگەی سیاسی ناوچەکانی وەک کوردوستانەوە، بە گرنگیی مێژوویی کورد دەبینرێن (جلد ١، سەرچ. ٤٠). ## شەڕی ڕۆما-پێرس، یەکێک بوو لە سیناریۆ سەرەکییەکانی شەڕی درێژخایەنی نێوان ڕۆما و فارس. 50). ناوچەکە لە کات و کاتدا دەستی دەگۆڕێت: پاشای ساسانی شاپوور (١) لە ساڵانی ٢٤٤-٢٦٠ دا لە نووسینی کاوە-ی زەردەشتدا ئاماژەی بە داگیرکردنی میزۆپۆتامیا و سووریا کردووە لە ئەنجامی سەرکوتەکانی دژی ڕۆمانەکان (جولەی ١، پەڕەی ٦٧). مێروانییەکان کە لە نێوان ساڵانی 983-1085 لە میزۆپۆتامیاى باکووردا فەرمانڕەوایان کردووە، بنەماڵەیەک بوون کە بە پێی سەرچاوەکان سەر بە بازنەی چەربووستی خێڵى حومەیدى کوردەکان بوون و سنورەکانیان لە باشوورەوە لە موسڵەوە تا حودودى ئەحلات، لە ڕۆژهەڵاتەوە تا سێلماس و لە ڕۆژئاواوە تا دیاربەکیر درێژ بوون. ## لە سەردەمی عوسمانییەوە بە شێوەیەکی گشتی، کوردەکان کە مێژووێکی کۆنیان هەیە، لە درێژەی مێژوویدا لەگەڵ گرووپە ئایینی و ئیتنیکییەکانی جیاواز لە ناوچەگەلێک بە ناوەکانی میزۆپۆتامیا، بیلاد ئیکراد، ئەرد ئیکرات یان کوردستان ژیانیان هەبووە (کلتی ٣، لاپەڕە ٥٤). تێڕوانینی ناوچەکە لە سەردەمی عوسمانیشدا سەرچاوەکان دەردەخات: لە کارەکانی جوگرافی ئەو سەردەمەدا پێناسەی ئەلجەزیرە (مێزۆپۆتامیا) بە شێوەیەک بەکارهاتووە کە یەکینەکانی ئیدارەی وەک دیاربەکر، حەلێپ، موسڵ و زۆر بگرێتەوە و ئاماژە بەوە کراوە کە زۆرینەی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە موسوڵمانن و پێکهاتوون لە عەرەب، کورد و تورکمان (کلتی ٤، ١٦٦). ئەم زانیارییە لە سەرچاوە سەرەتاییەکان، یەکێکە لە ئەو زانیاریانەی پێویستە بە وردی هەڵسەنگێندرێت بۆ لێکۆڵەران کە دەیانەوێت مێژووی کوردانی پێش ئیسلام بنووسن (جولەی ١، لاپەڕە ٢٢).