Heyderan

حەیدەران (حیدارانلی، حیدارانلو) یەکێکە لە خێڵەکانی کورد کە لە سنووری عوسمانی ئێراندا، بەتایبەت لە دەوروبەری پارێزگای ڤان، ژیانیان هەبووە؛ خێڵەکەی کاموسعڵعالم "ناوی خێڵێکە کە لە ویلایەتی ڤان دەژیت" وەسف دەکات (جلد ٤، پەڕە ١٠٧). لە ڕاپۆرتەکانی سەردەمی عەبدولحەمیددا، خێڵی حەیدەرانی کە لە خاکی عوسمانی-ئێراندا بوون؛ لەگەڵ خێڵەکانی سێبیکی، سێمسیکی، جەلالی، هەمەدان، زیلانو و میفری، هاتووە ناو بابەتەکانی تۆمارکراون کە باسی ئەو خێڵانە دەکەن و پێشێلکاری سنوورەکان تۆمارکراوە (بەشی ٤، پەڕە ٨١). محەمەد خورشید پاشا لە سەلاحەتنامە-ی هودوددا لە کاتی هەژمارکردنی خێڵەکانی کورد لە ناوچەکەدا زانیارییەکی زۆر لە سەر خێڵ و دەستەکانی حەیدەران دەگێڕێتەوە (جولەی ٤، لاپەڕە ٧٨). بزووتنەوەی سەدەی سەر بە زێکی بێگ، بزووچنی خێڵەکە لە نێوان دوو ئیمپراتۆریەتیدا بە ڕووداوێکی بەرچاوی تۆمار دەکات: پێنج سەد خێزان لە خێڵەکەی کورد حەیدەرانی لە ئێرانەوە هاتوون و نیشتەجێبوون لای موش؛ پێداگری حکومەتی ئێران بۆ گەڕانەوەی ئەو خێزانە پەنابەرانە بووەتە کێشەیەکی سیاسی لەنێوان هەردوو حکومەتدا (کۆلیکشن: زێک بێگ, کوردەکان و مێژووی کوردستان, PDF 213). H. 1236 / m. لە سەرەتای ١٨٢١دا هێزێکی ئێرانی کە سنوریان تێپەڕاند و داگیرکردنی تۆڕەکەڵا و بەعێزیدی کرد، هێزێکی دیکەی ئێرانی بەدوای خێڵی حەیدەرانلییەوە تا دیاربەکردا و داگیر کردنی بیتلیس کرد (کۆلیکشن: زەکو بەگ، کوردەکان و مێژووی کوردستان، PDF 214). ## لە حەمیدیە حەمیدییەکاندا بەپێی سەڵنامەی ڤان ڤیلایەت، لە چوارچێوەی حەمدییە حەمەدییەکاندا، لە بارگیری حەمەدیە حەیدەرنییەکانەوە، حەمەدەهەمین و چواردەهەمی حەمەدرنییەکان و لە ئەرچیش حەمەدەیەمین و حەمەدوەمین حەمەدارنییەکان پێکهاتوون (تومار 4, لاپەڕە 305). سالنامە ناوەکانی فەرماندەی هەر لیژنەیەک دەدات، لە فەرماندەیی لیژنەکە بۆ سکرتێری لیژنەوە و فەرماندەکانی، ئەم تۆمارانە گرنگیی لە ڕێکخراوی سەربازیی سەردەمی خێڵەکە دەردەخەن (لیژن ٤، لاپەڕە ٣٠٥). لە هەمان سندوقدا بەڵگەنامەکانى پەیوەندى ئەرمەنى-کوردى و پرۆسەکانى داگیرکردنى ڤان و بیتلیس لە موش و نۆرشین هەیە، کە دەردەخات کە خێڵەکە لە هاوسەنگى ناوچەى پێش جەنگی جیهانی یەکەمدا بەدواداچوونى کردووە (جلد ٣، پەڕە ١٣٥). ئەم تۆمارە دەریخستووە کە کۆمەڵگە بە هەمان ناو دەتوانن لە ناوچە جیاوازەکاندا هەبن (جملە ٤، لاپەڕە ٢١٩).