Heyderan

Heyderan (Haydaranlı, Haydaranlu), Osmanlı-İran sınır bölgesinde, özellikle Van vilayeti çevresinde yaşamış büyük Kürt aşiretlerinden biridir; Kamusü'l-Âlâm aşireti "Van Vilayetinde yaşayan bir aşiretin adıdır" diye tanımlar (Cilt 4, s. 107). Geç dönem coğrafya kaynakları da Haydaranlı'yı "Van'da hareket halinde olan bir Kürt aşireti" olarak tarif eder ve mensuplarının Hamidiye Alaylarının bir kısmını teşkil ettiğini kaydeder (Cilt 4, s. 132).

Sınır Boyunda

II. Abdülhamid dönemi raporlarında, Osmanlı-İran hududunda bulunan Haydaranlu aşireti; Sebiki, Semsiki, Celali, Hemedanlu, Zilanlu ve Mifri aşiretleriyle birlikte anılmış; bu aşiretlerin hangi devlete tabi olduğu hususu ve sınır ihlalleri belgelenen konular arasında yer almıştır (Cilt 4, s. 81). Göçebe aşiretlerin hareketlerinin iki devlet arasında problemlere sebep olması ve iskân edilmeleri sorunu da aynı raporların gündemindedir (Cilt 4, s. 81). Mehmed Hurşid Paşa da Seyahatnâme-i Hudud'unda bölgedeki büyük Kürt aşiretlerini sayarken Hayderan aşiretine ve kollarına dair teferruatlı bilgiler aktarmaktadır (Cilt 4, s. 78).

Koleksiyon Kaynaklarında: 19. Yüzyıl Başı Hareketleri

Zekî Beg, aşiretin iki imparatorluk arasındaki hareketliliğini somut olaylarla kaydeder: İran'da bulunan Kürt Haydaranlı aşiretinden beş yüz aile gelip Muş taraflarına yerleşmiş; İran hükümetinin bu mülteci ailelerin geri dönmesi için ısrar etmesi iki hükümet arasında siyasi soruna dönüşmüştür (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 213). H. 1236 / m. 1821 başlarında sınırı aşan bir İran kuvveti Toprakkale ile Bayezid'i istila etmiş, başka bir İran kuvveti de Haydaranlı aşiretini Diyarbekir'e kadar kovalayarak Bitlis'i istila etmiştir (Koleksiyon: Zekî Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi, PDF s. 214). Bu kayıtlar, Osmanlı raporlarındaki "hangi devlete tabi oldukları" tartışmasının (Cilt 4, s. 81) tarihsel arka planını gösterir.

Hamidiye Alayları'nda

Van Vilayet Salnamesi'ne göre Hamidiye Alayları kapsamında Bargiri'de Haydaranlı aşiretinden müteşekkil On Üçüncü ve On Dördüncü Alaylar ile Erciş'te Adamanlı ve Haydaranlı aşiretlerinden müteşekkil Yirmi Birinci ve Yirmi İkinci Alaylar oluşturulmuştur (Cilt 4, s. 305). Salname, her alayın kumandanından alay kâtibine ve sancaktarına kadar görevlilerinin isimlerini de verir; bu kayıtlar aşiretin dönemin askeri teşkilatındaki ağırlığını gösterir (Cilt 4, s. 305).

Aşiret Reisi Kör Hüseyin Paşa

Osmanlı arşivinde aşiret yönetimine dair kişi düzeyinde kayıtlar da vardır: 1913'te tesis edilen Emniyet Kalemi'nin belgeleri arasında Haydaranlı aşireti reisi Kör Hüseyin Paşa'yla ilgili tedbirlere dair yazışmalar yer alır (Cilt 3, s. 135). Aynı fonda Muş ve Norşin'de Ermeni-Kürt ilişkileri ile Van ve Bitlis'in işgal süreçlerine dair belgeler de bulunur; bu çerçeve, aşiretin Birinci Dünya Savaşı arifesindeki bölgesel dengelerde izlendiğini gösterir (Cilt 3, s. 135).

Adaş Topluluklar

Dersim'in ıslahatına dair bir yazıda, Dersim aşiretleri arasında da Haydaranlı adını taşıyan ve Zaza lisanı konuşan bir aşiret sayılmıştır (Cilt 4, s. 219). Bu kayıt, aynı adı taşıyan toplulukların farklı bölgelerde bulunabildiğini gösterir (Cilt 4, s. 219).