Hyrcania

هەرزانیا ناوچەیەکی مێژوویییە کە لە سەرچاوەکانی کۆنیدا بە جوگرافیای دانیشتووی گەلانی جۆراوجۆر ئاماژە پێکراوە و پەیوەندی بە ناوچە ئاوییەکانی دەریای حەسارەوە هەیە. ناوچەکە لە کارەکانی مێژوونووزانانی کلاسیکدا باسی شەڕی فارس و مەکدۆنییەکان دەکات، بەتایبەت لەگەڵ گەلانی ڕکابەری ناوخۆیی کە لە سنووری شاخەکاندا دەژیان. ## لە سەرچاوەی کۆندا دیارترین دانیشتوانی ناوچەی گەلەکان لە سەرچاوەکان کۆنەکان مەردیلەکان (ماردەکان/ئەماردەکان) و کوزاییلەکانن. دیۆدۆرۆسی سیسیلی لە کتێبی Bibliotheke Historike ئاماژە بە ماردەکان و کوزاییەکان دەکات و باسیان لە هەرێمی هیرجانیادا دەکات و دەڵێت کە خەڵکی مارد لە باشوور و باشووری ڕۆژئاوای ناوچەکە نیشتەجێ بوون و لەگەڵ کوزایەکان لە دوژمنایەتی لەگەڵ مەکدۆنییەکان/یاسکەندەری مەزن بوون (توڵ 1, لا ٢٩). دیۆدۆرۆس باسی لەوەش دەکات کە ماردین و کۆزاییەکان، کە لە بەراورد بە ئەندامانی دیکەی ناوخۆی وڵاتدا بە بوێرایی و شەڕڤانیدا دەردەکەوتن، لە شەڕێکدا لە دژی مەکدۆنییەکان سەرکەوتنیان بەدەست هێنا (17.59.1-5). سترابۆن ئەم گرووپە بە خێڵێکی فارسی پێناسە دەکات و لەگەڵ ئەناراییەکان، ماردیان بە ناوچەی هەرزانیا دەبەخشێت (11.6.1-2). لە درێژەی ئەو بەشەدا، ئەماردیان کە لە سنووری شاخەکانی میدیاو ئەرمەنیا دەژین، لەگەڵ گەلانی وەک گێلا، جادوسی، ڤیتیا و ئەنارایکی (١1.6.4-7) باس دەکات. کورتیۆس باس لەوە دەکات کە ئسکەندەری مەزن پاش ئەوەی لە ناوخۆی ئێراندا هێرشی کردە سەر ماردەکان، هەروەها وردەکاری لە ژیانی ڕۆژانەی ماردەکاندا دەدات، بەگوێرەی ئەمەش ماردیەکان کلتورێکی تەواو جیاوازیان لە فارسیان هەبوو: لە چیاکاندا دەژیان لە چۆڵە دەستکردەکان بۆ نیشتەجێبوون، زیاتر گۆشت خۆراکیان دەکرد و ئافرەتان قژیان بە ئاشکرا دەدران (جلد ١، پ. ٤٦). لە ناو سوپای داریۆس دانیشتوانی چیای کۆسسیاش بوون (4.12.7; 4.12.10-11) (توێ 1, لاپەڕە 46). ## شەڕەکانی سەربازی دیۆدۆرسی سیسیلی لەگەڵ داوریۆس سێیەمی پاشای فارس لە کاتی چالاکییەکانی ئسکەندەری مەزن دژی هەرێمی هیرجانیادا، چەندین قەومی ئێرانی ئامادەبوون (توێت 1, لاپەرە 28) کورتیۆس باس لەوە دەکات کە دوای داگیرکردنی ئێران لەلایەن ئەسکەندەری مەزنەوە، خەڵکی مارد کە تەنیا لە سنووری هەرزانیا دەژین و تاڵانکاری دەکەن، نەیتوانیوە پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ ئەسکندەر دروست بکات و دواتر شەڕ لەنێوان هەردوو لایەندا ڕوویدا (جلد ١، لا ٤٦). تۆمارێکی دیکەی بوونی سەربازیی شەڕڤانانی ماردە ئەوەیە کە تیربارانی مارتە لە سوپای تیگرانیسدا لەگەڵ یەکێتی فیشەکدارانی ئیبریا کە لە دەریای مورات (ئارسانیا) تێپەڕاند و لەگەڵ سوپای ڕۆما شەڕی کرد (31.5) (جملە 1، لاپەڕە 33).