Mardiler

ماردەکان (ماردەکان / ئاماردەکان) گەلێکن کە لە سەرچاوە کۆنەکان و کلاسیکییەکاندا لەگەڵ کوردەکان پەیوەندیان هەیە، کە بەهۆی شەڕڤانێتی و شێوازی ژیانی پەیوەست بە جوگرافیای شاخاوییەوە دەردەکەوێت. لە سەرچاوەکان، بە جۆرەکانی ناوچەی هەرزانیا، سنووری شاخەکانی میدیا و ئەرمەنیا و ناوەراستی ئەرمەنستان یاد دەکرێت. سترابۆن ئەم گرووپە بە (ماردەکان) ناو دەبات بە خێڵێکی فارسی و پێشتریش لەگەڵ ئەناراییەکان پەیوەندی بە ناوچەی (هیرجانیا) دەکات (11.6.1-2) ؛ لە درێژەی هەمان بەشدا ئەمارادییەکان کە لە سنووری شاخەکانی میدیاو ئەرمەنیا دەژین لەگەڵ گەلانی وەک (گێلا، جادوسی، ڤیتی و ئەنارایکی) ئاماژە دەکات (11.16.4-7) (کل 1, پەڕە 31). دیۆدۆرۆس باس لە ماردەکان و کوزاییەکان دەکات لە هەرێمی هیرجانیادا؛ لە Bibliothèque Historike باسی لەوە دەکات کە خەڵکی مارد لە باشوور و باشووری ڕۆژئاوای ناوچەکە نیشتەجێ بوون، لەگەڵ کوزایەکان دوژمنایەتییان لە دژی مەکدۆنیەکان/یاسکەندەری مەزن کرد. دیۆدرۆس باسی لەوەش دەکات کە ماردیەکان و کۆزایییەکان کە لە بەراورد بە چەند لایەنێکی دیکەی نیشتیمانیدا بە بوێرایی و شەڕڤانێتی خۆیان دەردەکەن، لە شەڕێکدا لە دژی ماردۆنییەکان سەرکەوتنیان بەدەستهێنا (17.59.1-5) ؛ پاشای فارس III. کورتیۆس باس لەوە دەکات کە لە سوپای فارسدا دوو فەرماندەیی سەرکردایەتییان لە لایەن فارسەکان، مەردەکان و سۆگدییەکانەوە هەبووە (٤.١٢.٧). کورتیۆس وردەکاری گرنگ لەبارەی ژیانی ڕۆژانەی ماردییەکان دەدات: ماردیەکان کلتورێکی تەواو جیاوازیان هەبوو لە فارسەکان، بۆ نیشتەجێبوونیان لە ئەشکەوتە ساختەکان لە شاخەکاندا دەژیان، زیاتر لە گۆشت خۆراکیان دەکرد، ژنانش قژیان بەدەر دەکرد (جلد ١، لاپەڕە ٤٦). پێشمەرگەکانی مەرد نەک تەنها لە لایەن فارسەوە، بەڵکو لە سوپای شەڕی دژی ڕۆم دا بوون؛ لە سوپایی تیگرانیس کە لە ڕووباری مورات (ئارسانیا) تێپەڕی و لەگەڵ سوپای ڕۆم شەڕی کرد، پێگەیەنراوە کە لە پاڵ یەکێتی فیشەکدارانی ئیبریادا نیزامی مەرد نیزامیش بڵاوکراوەتەوە (31.5) (توڵ 1, پەڕە 33). ئاریانۆس باس لەوە دەکات کە هەروەک دیۆدۆرس، ماردینەکان نزیک بوونەوە لە فارسەکان، دوای ئەوەی مەترسی دوژمنەکان نەماوە، گەڕانەوە بۆ ژیانێکی ئاسایی و دەستیان بە تاڵانکاری کرد (ند. تاسیتوس لە ئەنالەس دا وێنەیەکی هاوشێوەی داڕێژراوە: لە ساڵی 59ی زایینی دا، ژنرالی ڕۆمانی کۆربولۆ لە ئەرمەنیا ناوچەکانی وەک ئەرتاختا و تیگرانۆکەرتی داگیرکرد و توندوتیژیی بەسەر ناوخۆییەکانیاندا کرد، خەڵکی ناوخۆیش گوندەکانی بەفڕاند و پەنا بۆ بەرزایی شاخەکان و ئەشکەوتەکانیاندا برد، سوپای ڕۆمانیش ئەو ئەشکەوانە ئاگریان بەردا. (١٤:٢٣) (١، لاپەڕە ٤٨).