Haçlılar

Haçlılar, Ortaçağ'da Kutsal toprakları ele geçirmek üzere Doğu'ya yönelen Frenk (Batılı) ordularıdır. Kürt tarihinin İslamî döneminde, özellikle Eyyûbî hanedanı çağında bölgenin seyrini belirleyen başlıca dış güç olarak öne çıkar.

Temelleri Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî tarafından atılan Eyyûbî Devleti, Frenklerin Doğu'yu tehdit ettiği bir dönemde kuruldu. 564/1169'da Mısır'da iktidarı ele geçiren hanedanın hâkimiyeti altındaki bölgeler Üçüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Haçlı seferlerinin ilk hedefi oldu. Haçlıları durdurmak için olağanüstü bir mücadele veren Eyyûbî hânedânı, yıpratıcı savaş koşullarına rağmen ilim adamlarını ve kültürel faaliyetleri himaye ederek güçlü bir medeniyet kurdu (Cilt 1, s. 151).

Haçlılarla mücadele, dönemin pek çok figürünün hayatını şekillendirdi. Dımaşk'ta hâkimiyetini tesis eden Selâhaddîn, Üsâme b. Münkız'ı davet etmiş; ona maaş bağlayıp ev ve arazi tahsis etmiştir. Üsâme'nin Haçlılarla ilgili tecrübelerinden yararlanan Selâhaddîn, askerî ve siyasî meselelerde ona danışmıştır (Cilt 1, s. 153). Vaaz ve hitâbet sanatında dönemin emsalsiz âlimi sayılan İbnü'l-Cevzî ise vaazlarıyla halkı Haçlılara karşı cihada teşvik etmiş, kendisi de Haçlılarla yapılan savaşlara katılmıştır (Cilt 1, s. 173).

Eyyûbî hükümdarları da Haçlı seferlerine bizzat karşı durmuştur. Hama ve bağlı bölgelere vali atanan el-Melikü'l-Mansûr, 603/1206 ve 606/1209'da el-Melikü'l-Âdil'in Haçlı bölgelerine ve el-Cezîre'ye gerçekleştirdiği seferleri desteklemiş, Hama şehrini ele geçirilmesi zor bir kale hâline getirmiştir (Cilt 1, s. 163). Mücadele, hanedanın sonraki kuşaklarında da sürmüştür: Ebü'l-Fidâ, on iki yaşında Markab kalesinin muhasarasına katılmış, ardından Haçlılara ve Moğollara karşı yapılan savaşlarda önemli başarılar elde etmiştir (Cilt 1, s. 189).

Haçlı savaşları, dönemin kaynaklarına ilk elden yansımıştır. İbn Şeddâd, Moğolların ve Haçlıların İslâm topraklarını tehdit ettiği bir dönemde yaşamış ve eserlerinde bizzat kendi tanıklıklarına dayanan ilk elden bilgileri vermeye özen göstermiştir (Cilt 1, s. 185).

Bu mücadelede Kürtlerin coğrafi varlığı da rol oynamıştır. Haçlılar Cizre ve Suriye'de kendi prensliklerini kurmuşlar (Cilt 2, s. 65); buna karşılık Bilâd-ı Şâm'a yönelik birçok saldırının geri püskürtülmesinde ve başta Haçlılar olmak üzere birçok orduya karşı korunmada Hısn'ül-Ekrad (Kürtler Kalesi) önemli bir rol oynamıştır; neredeyse bu hisardan ve öneminden söz etmeyen bir kitap bulunmamaktadır (Cilt 2, s. 114). İbn Haldun ise Selâhaddîn'in elde ettiği zaferlerle Haçlıların elinde bulunan birçok şehir, hisar ve kaleyi yönetimi altına almasından sonra Mısır'a geçen Kürt nüfusunun çoğaldığını ifade eder (Cilt 2, s. 79).