İbn Hurdâzbih

İbn Hurdâzbih (ö. 300/912-13), erken İslâm döneminin önde gelen coğrafyacılarından biri olup tasvirî coğrafya geleneğinin kurucu isimlerinden sayılır. En tanınmış eseri Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-memâlik, Kürtlerin yerleşim alanları hakkında bilgi veren ilk coğrafya eserlerinden biri olması bakımından Kürt tarihi kaynakları içinde özel bir öneme sahiptir.

Şiraz'dan Horasan'da doğduğu tahmin edilen İbn Hurdâzbih, aslen İranlı seçkin bir aileye mensuptur. Zerdüştî olan ataları Abbâsîler'in ilk döneminde İslâmiyet'i kabul etmiştir. Babası Me'mûn döneminde (813-833) Taberistan valiliği yapmış; kendisi de Bağdat'ta iyi bir eğitim görmüş, İshak el-Mevsılî'den mûsiki dersleri almıştır. Önce Cibâl eyaletinin posta ve istihbarat müdürlüğüne, daha sonra aynı teşkilâtın Bağdat ve Sâmerrâ'daki başkanlığına tayin edilmiştir. 912 veya 913 yılında vefat eden müellif, Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-memâlik ile Kitâbü'l-Lehv ve'l-melâhî başta olmak üzere pek çok eser telif etmiştir (Cilt 2, s. 12).

İlk Müslüman coğrafyacılardan kabul edilen İbn Hurdâzbih, Irak coğrafya okulunun önde gelen temsilcisidir; bu okulun diğer önemli isimleri arasında Ya'kūbî, Mes'ûdî, İbnü'l-Fakīh, İbn Rüste ve Kudâme b. Ca'fer el-Kâtib yer alır (Cilt 2, s. 8). Ya'kūbî, Irak coğrafya okulunda İbn Hurdâzbih'ten sonra gelen ikinci önemli temsilci sayılmaktadır (Cilt 1, s. 92).

Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-memâlik, İbn Hurdâzbih'in 232 (846-47) yılı civarında yazdığı, daha sonra 272'den (885) önce özetleyerek yeniden kaleme aldığı bir eserdir. Eserde merkezler, aralarındaki mesafeler, fetihler, halklar, vergi miktarları ve coğrafî durumlar hakkında bilgi verilir. Eserde Kürtlerin Fars'taki yerleşim yerlerine (Zumm) dair önemli kayıtlar bulunur. Müellife göre Kürtlerin Fars bölgesinde dört Zummu vardır: Bunların ilki Bâzencan olarak da adlandırılan Hasan b. Cîleveyh'in bölgesi olup Şiraz'dan on dört fersah uzaklıktadır; ikincisi Erdâm b. Cevânah'ın bölgesi olup Şiraz'dan yirmi altı fersah uzaktadır. Soran olarak da isimlendirilen Zumm ise Hasan b. Salih'in bölgesidir. Kitâbü'l-Mesâlik ve'l-memâlik, Kürtlerin yerleşim yerleri (Zummlar) hakkında bilgi veren ilk coğrafya eseri olması açısından büyük öneme sahiptir (Cilt 2, s. 12).