Yezidiler

Yezidiler, kaynaklarda hem ayrı bir inanç topluluğu hem de aşiretleriyle anılan, dili Kürtçe olan bir halktır. Tarihsel olarak Mezopotamya'dan İran, Rusya ve daha uzak coğrafyalara yayıldıkları, ruhani reislerinin ise Musul'da bulunduğu kaydedilir.

İslamî dönem coğrafya ve seyahat kitaplarında Bilad-ı Şam'da Yezidi topluluğunun belirgin bir dini-siyasi varlığı görülür. El-Umerî'nin aktardığına göre Şeyh İzzeddin, Şam'da uzun süre mîr -yani Yezidilerin dini ve dünyevi başkanı- olarak kaldıktan sonra bir din adamı olarak faaliyet göstermiştir. Şam'ın el-Mezze mahallesinde oturan bu kişi kutsal bir şahsiyet olarak kabul edilmiş, Kürtler her yerden onu ziyarete gelmiş ve ona çeşitli hediyeler ile mallar takdim etmiştir; çok sayıda müride sahip olan bu şeyhin sultana karşı bir isyanla da ilişkilendirildiği belirtilir (Cilt 2, s. 75).

Osmanlı arşiv belgelerinde Yezidiler, Kürt aşiretleri arasındaki yerel mücadelelerin ve asayiş meselelerinin içinde anılır. Mühimme defterlerine yansıyan bir kayıtta Mehmed Sani Bey'in adamları arasında "Yezidi Yakup" da sayılır; bu grubun Malazgirt sancağına saldırarak 54.000 koyun ile 8.000 karasığır gasp ettiği aktarılır (Cilt 3, s. 17).

Osmanlı matbuatı ve coğrafya eserleri Yezidileri çoğunlukla Musul ve El-Cezire bölgesiyle ilişkilendirir. Dönemin coğrafya kitaplarında Mezopotamya ahalisi arasında "Yezidi denilen bir kavim" olarak tanıtılır ve "tavus kuşu hükümdarı" adını verdikleri varlığa taptıkları biçiminde -dönemin önyargılı dilini yansıtan- ifadelerle anlatılırlar; İran, Rusya ve Çin'e kadar uzanan ülkelerde yerleşik oldukları, ruhani reislerinin ise Musul'da ikamet ettiği belirtilir (Cilt 4, s. 148; Cilt 4, s. 166). Başka bir eserde nüfusun bir bölümünün Yezidilerden oluştuğu ve itikatlarının "kötü ruhlara dayandığı" söylenir (Cilt 4, s. 150).

Salnameler ve idari kaynaklar Yezidilerin etnik ve dilsel konumuna dair daha somut bilgiler verir. Yezidilerin dili Kürtçe idi ve Kürtçe konuşan Yezidilerin en yoğun yaşadığı yerler Musul'a bağlı Sincar Kazası'na bağlı köylerdi; Musul'un dini nüfusu içinde Yezidiler üçüncü sırada gelmekteydi (Cilt 4, s. 270). Siird Sancağı ile Garzan Kazası gibi yerlerde Müslüman, Hristiyan ve diğer topluluklarla birlikte yaşadıkları, Bitlis'e bağlı Kulp kazasının nüfusunun Müslüman, Ermeni ve Yezidilerden oluştuğu kaydedilir (Cilt 4, s. 270; Cilt 4, s. 134). Bir vilayet salnamesinde ise Yezidilerin "kavmiyet itibariyle Kürd ve milliyetçe İslam arasında" bir konumda bulundukları, ancak kendi mezhepleri nedeniyle ayrı bir topluluk olarak görüldükleri ifade edilir (Cilt 4, s. 279).