Bedirhan

Bedirhanlar (Bedirhaniler), Cizre-Botan merkezli bir Kürt mîr ailesi olup ailenin en bilinen ferdi, 19. yüzyılda öne çıkan Kürt mîrlerinden Bedirhan Bey'dir. Aile, sürgün sonrası dahi izini koruyarak Osmanlı'nın son döneminden I. Dünya Savaşı ve Mütareke yıllarına uzanan süreçte siyasi ve kültürel faaliyetlerde bulunmuştur.

Bedirhan Bey, Tanzimat'ın uygulanma safhasında Cizre-Botan Mîri olarak gücünü göstermiş; aynı dönemde Cizre mütesellimi olarak da Osmanlı belgelerinde kaydedilmiştir (Cilt 3, s. 78; Cilt 3, s. 75). Bu yıllarda Tiyari aşiretinin de dâhil olduğu Nasturiler, Bedirhan Bey'in gazabından nasibini almış; Bedirhan ile Nasturiler arasındaki çatışmalara ilişkin, Osmanlı elçilerine gönderilen belgeler arşivde yer almıştır (Cilt 3, s. 78; Cilt 3, s. 59).

Ailenin gücü, Osmanlı merkezîleşmesiyle son bulmuştur. Literatürde "birinci merkezileşme" denen ve 1830'larda başlayan sürecin ardından Botan Mîrliği 1840'ların ortasında düşmüş, son Kürt mîrliğinin tasfiyesinden sonra Osmanlı Devleti 1846'da Kürdistan Eyaleti'ni kurmuştur (Cilt 3, s. 57). Bu sürece dair bir kaynakta, Kürtlerin Osmanlı tekliflerini kabulde tereddüt etmeleri üzerine 1845'te Müşir Osman Paşa'nın büyük bir kuvvetle Kürdistan'a gönderildiği ve birinci reisleri olan Bedir Han'a karşı harekete geçildiği aktarılır (Cilt 4, s. 90). Sürgün sonrasında Meclis-i Mahsus'a yansıyan iradelerde, Bedirhan Paşazadelerden Osman ve Hasan Beylerden söz edilmesi, ailenin yerleştirildiği coğrafyalarda da takip edilebildiğini göstermektedir (Cilt 3, s. 77).

Osmanlı arşivlerinde "Bedirhan Bey" anahtar kelimesiyle yapılacak bir taramada Kürt tarihine dair zengin malumata ulaşılabilir; "Bedirhan Bey" ve "Musa Bey" gibi adlarla tek bir taramada binlerce belgeye erişmek mümkündür (Cilt 3, s. 75).

I. Dünya Savaşı yıllarında ailenin mensupları yoğun siyasi faaliyet içinde olmuştur. Abdürrezzak Bedirhan'ın bölgedeki faaliyetleri ve bazı aşiretlerin Bedirhanilerle ilişkilerine dair Dâhiliye Nezareti'ne çekilmiş şifreli telgraflar arşivde kayıtlıdır (Cilt 3, s. 129). Mütareke ve Paris Barış Konferansı döneminde ise Bedirhanilerden Musul Mahkeme Aza Mülazımı Faik'in Şemdinan, Gevar ve Çölemerik aşiretleriyle görüşmeleri kayda geçmiş (Cilt 3, s. 132); Cemilpaşazâde Ekrem Bey'in, Süleymaniyeli Faik Bey (Bedirhan) ile birlikte Diyarbekir Kürt Kulübü'nde düzenlediği toplantı ile Malatya Mutasarrıfı Halil Bedirhan meselesi de dönemin belgelerine yansımıştır (Cilt 3, s. 134); ayrıca Mardin Livası dâhilinde Kürdistan kurulmasına yönelik propaganda yapan kişinin yanında Bedirhanilerden birinin bulunduğu belgelerde geçer (Cilt 3, s. 133).

Ailenin Kürt basın ve düşünce hayatındaki yeri de kaynaklarda belirgindir. Abdurrahman Bedirhan'ın Kürdistan gazetesini çıkarma sürecinde yaşadığı zorluklar Osmanlı gazetesinde haberleştirilmiş (Cilt 4, s. 226); Kamran Ali Bedirhan ise İctihad'da Kürdistan'ın doğal zenginlikleri ve Batı yazınındaki Kürt çalışmaları üzerine yazılar kaleme almıştır (Cilt 4, s. 217).