Süryani Kaynakları

Süryani kaynakları, İslam öncesi Kürt tarihinin yazılı temel kaynak gruplarından biridir. Milattan önce beşinci yüzyıl ile milattan sonra yedinci yüzyıl arasında telif edilen ve antik dönem Kürt tarihi açısından eşsiz bilgiler barındıran Süryanice eserler, Grekçe, Latince, Eski Persçe, Pehlevice ve Ermenice kaynaklarla birlikte "Kürt Tarihinin Yazılı Ana Kaynakları" serisinin birinci cildinin ilk kısmında altı ayrı bölüm halinde ele alınır (Cilt 1, s. 13).

Bu külliyat, sadece Küçük Asya, Mezopotamya, Suriye ve İran gibi Yakındoğu coğrafyasıyla ilgili olmakla kalmaz; antik dönemden İslami döneme kadar Kürtlerin tarihi, kökeni, dini inançları ve tarihi coğrafyası gibi konularda ufuk açıcı bilgiler ihtiva eder (Cilt 1, s. 13). Süryanice kaynakların ayırt edici niteliği, içeriklerini ağırlıklı olarak dini konulara hasretmeleridir. Grekçe ve Latince kaynaklar daha çok siyasi olaylarla ilgilenip içerik bakımından zaman zaman birbirlerini tekrar ederken, dini konulara eğilen Süryanice kaynaklar içinde Kürtlerin de yer aldığı geniş bir coğrafyada Hristiyanlığın ne şekilde yayıldığına odaklanır ve Paganlara, Zerdüştîlere ve diğer dini inançlara dair başka kaynak gruplarında rastlanmayan müstesna bilgiler sunar (Cilt 1, s. 21, 81).

Bu kaynaklar, antik dönemde aynı coğrafyada yaşayan kavimler hakkında, bazen kavim ismi vermeden dini inançlarından gündelik pratiklerine kadar bilgi verir. Bazı Süryanice kaynaklar, Şengal/Sincar Dağı civarında yaşayan ve "tuhaf" inançları olan gruplardan söz eder (Cilt 1, s. 19). İslam öncesi dönem kaynaklarında zikredilen bu dini ve folklorik bilgiler, doğrudan Kürt tarihine işaret eden verilerin yanında, dönemin Kürt tarihini yazmak isteyen araştırmacılar için dikkatle değerlendirilmesi gereken malzemelerdir (Cilt 1, s. 22).

Süryani ve Grek-Latin gelenekleri arasındaki tercüme ilişkileri bu kaynak grubunun karakteristiğindendir. Eusebius'un orijinal olarak Grekçe yazdığı Kroniği (Chronography / Chronicon) Ermeniceden Süryaniceye çevrilmiş; diğer önemli eseri Kilise Tarihi ise Süryaniceden Ermeniceye tercüme edilmiştir. Eusebius Kroniği, antik dünyanın ilk sistematik ve evrensel tarihi olması bakımından önemlidir ve Keldaniler, Asurlular, Medler gibi kavimleri konu alır (Cilt 1, s. 36).

Süryani tarihyazımının somut örnekleri, dönemin Sasani-Roma çatışmalarına ışık tutar. Mar Yeşua'nın Vekayinamesi, MS 494-506/7 tarihleri arasındaki hadiseleri, özellikle Sasani şahı I. Kawad'ın Amida ve Edessa'ya yaptığı saldırıları ve bu bölgelerde yaşanan kıtlığın ahaliye verdiği zararları etraflıca anlatır. Eserin günümüze ulaşması, Yakubi patriği Tell-Mahreli Dionysius (ö. 845) sayesinde olmuştur ve tek el yazması Vatikan kütüphanesinde muhafaza edilmektedir (Cilt 1, s. 53). Benzer biçimde Yuhanna'nın eseri, yaşadığı dönemdeki Pers-Roma savaşlarına değinir; özellikle Fırat ile Dicle nehirleri arasındaki coğrafya hakkında detaylı malumat verir ve klasik kaynaklarda Kardukhia veya Corduene olarak anılan bölgeyi (Carkh/Karkh) ele alır (Cilt 1, s. 56).

Süryani Hristiyanlığının önde gelen temsilcileri de bu geleneğin başlıca figürleridir. Edessalı rahip Yakub, kutsal kitapları çeviren, gramer ve felsefe bilimleriyle uğraşan ve en ünlü eserlerinden biri olan Kronik'i kaleme alan bir âlimdir; Grekçe yazdığı eserleri Süryaniceye de tercüme edilmiştir. Kroniği'nin zarar görmüş tek nüshası British Museum'da muhafaza edilmekte olup eserin son yılları, ölümünden sonra muhtemelen başka biri tarafından eklenmiştir (Cilt 1, s. 56-57).