Bitlis

Bitlis bajarekî Kurd e ku li rojhilatê Anadoluyê li başûrê rojavayê gundewarê Gola Wanê ye. Li ser demeke berfireh ku ji çavkaniyên kevn û îslamî heta belgeyên arşîvên Osmanî dirêj dibe, ew wek navenda şêniyên li derdora xwe Ahlat, Erciş, Muş û Van gelek caran tê gotin. Di dema îslamî de, li bajarê Bitlis-Hîzanê û dorpêçên wê, wekî herêma Bazê tê zanîn ku ji wan re di nava malbata Merwanî de cih digire. Merwanî (983-1085) xanîyekê ku di erdnîgariya Zevezân (Zozan) de desthilatdar bû, ku çavkaniyên wê di destê eşîra Humeydî ya Kurdan de girêdayî Çeharbuxtî de bû, sînorên wê li başûr ji Mûsilê heta Ahlât Hudûda, li rojhilatê Selmasê û li rojavayê Amedê dirêj bû; ev erdnîgahiyê kurdên girîng ên Humeîdî, Lîri, Hezbanî, Mihranî, Hakkari, Buxt, Beşnevî, Çîpî û Millî jî hebûn. Çavkaniyên Geografiya Îslamî Geografiyê û çavkaniyên geografiyê yên dema Îslamiyê bi piranî Bitlis wekî beşek ji yekîtiya herêmî dihesibînin. Yakut el-Hamewî, ji nav bajarên girîng yên Ermenistanê, Zencan, Erzen, Bitlis, Ahlat û Hirtbirt bi hev re behsa dikin (Cilt 2, s. 60). Dibêje ku pirtûkên cografî, di nav de yên ku di dema xwe de hatine nivîsandin, Bitlîsê di nav herêma Ermenistanê de nîşan didin; Makdîsî bi hebûna Tiflisê ya li aliyê din a herêma bi taybetmendiyên wekhev piştgiriya wê kir (Tilt 2, p. 97). 956-1095) di nav axa xwe de ev bajar bi hevre hatine behs kirin (Bild 2, s. 64). Çavkaniyên diyar dikin ku ji ber ku bi erdeke berfireh re nebûye, kêm tişt tê gotin li ser Bitlisê û ew ne mezin e ku geştyar û bazirganî bi xwe re bi xwe bi cih bîne (Bilt 2, s.. 97). Di arşîvên Osmanî de belgeyên arşîvê yên dema Osmanî nîşan didin ku Bitlis ji aliyê rêveberiyê û leşkerî ve navendeke girîng e. Bajarê Wanê di pirtûkên edîtorî yên giştî û giştî yên girêdayî eyaleta Wanê de hatiye qeydkirin, hin caran jî weke serbixwe tê girtin; Di pirtûkxaneya 37 ya Bitlis Mufassal Tahrirê de li nav yekîneyên rêveberî yên wek Bitlis, Koltuk, Tatvan, Güzeldere û Tatik de, li ser lîstikê bi giştî beşên Adilcevaz hene. Rêveberiya navendî, bi serhildanên Erzurum, Van, Kars, Çildir re jî serî li beladarên Bitlîsê da; di nivîseke 1131/1719'an de bi têkiliyên bi Hakimê Bitlîzê re, Osman Paşa û Lizlî (Ezîdî) Îsmaîl ji bo rûniştina li Bitlîşê destûr nedan (Tilpa 3, p. 18). 35), di qeydên Gûmanên Erzurumê de, bazirganên Bitlisî bi Îranê re bazirganiyeke zêde dîyar dikin (Bilt 3, s. 37). Li herêma ku bi navê Kurdistana Osmanî tê binavkirin, mîr û berpirsên Kurd ên Diyarbekir, Muş, Bitlis, Van û Hakkariyê, bi taybetî mîrên Bohtan, Soran û Mükus, bi piranî di nava têkiliyên bi dewletê re di nava berxwedan û serhildanê de bûn (Bild 3, s.58).