Bitlis

Bitlis، شارێکی مێژوویی کوردییە کە لە ئانادۆڵی ڕۆژهەڵاتدا، لە باشووری ڕۆژاوای حەوزی دەریاچەی وان هەڵکەوتووە. لە ماوەیەکی فراوانی کاتدا کە لە سەرچاوەکانی سەردەمی کۆن و ئیسلامییەوە تا بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانی درێژ دەبێتەوە، وەک ناوەندێکی نیشتەجێبوون دەردەکەوێت کە زۆر جار ناوی لێبراوە لەگەڵ ئاخلات، ئەڕجیش، مووش و وانی دەوروبەری.

سەردەمی سەرەتایی ئیسلامی

لە سەردەمی سەرەتایی ئیسلامیدا، Bitlis-Hîzân و پشتێنەی شاخاوی دەوروبەری، وەک ناوچەیەک ناوی لێدەبرێت کە کەسایەتییەکانی وەک Bâz تێیدا ژیاون، کە لە بنەڕەتی بنەماڵەی Mervânîیەکاندا بووە. Mervânîیەکان (983-1085)، بنەماڵەیەک بوون کە حوکمڕانییان دەکرد لە جوگرافیای Zevezân (Zozan) کە سەرچاوەکان بە لقێکی Çehârbuxtîی هۆزی Humeydîی کوردەکانەوە گرێی دەدەن، سنوورەکانی لە باشوورەوە لە Musulەوە تا سنووری Ahlât، لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ Selmâs، و لە ڕۆژاواوە بۆ Diyarbekir درێژ دەبێتەوە؛ ئەم جوگرافیایە توخمە گرنگەکانی کوردی وەک Humeydî، Lârî، Hezbânî، Mihrânî، Hakkârî، Buxtî، Beşnevî، Çûpî و Millî لەخۆگرتبوو (بەرگی 1، ل. 129).

سەرچاوەکانی جوگرافیای ئیسلامی

سەرچاوەکانی جوگرافیا و گەشتیاریی سەردەمی ئیسلامی Bitlis وەک بەشێک لە یەکەیەکی هەرێمی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن. Yakut el-Hamevî، Zencan، Erzen، Bitlis، Ahlat و Hirtbirt پێکەوە باس دەکات لە نێوان شارە گرنگەکانی Ermenistan. کتێبەکانی جوگرافیا، لەوانەش ئەوانەی لە سەردەمی Memlûkدا نووسراون، بەردەوام بوون لە نیشاندانی Bitlis لە ناوچەی Ermenistan؛ Makdisî، هەوڵی داوە پشتگیری لەم بۆچوونە بکات بە بوونی Tiflis کە تایبەتمەندی هاوشێوەی هەیە لە لایەکی تری ناوچەکەدا (بەرگی 2، ل. 97). لە سەردەمێکدا Meyyafarikin، Ruha (Urfa)، Ahlat، Van و Bitlisیش پێکەوە لە ژێر یەک ئیدارەدا کۆکرابوونەوە؛ ئەم شارانە پێکەوە ناویان لێبراوە لە ناوچەی کاریگەریی دەوڵەتی کوردیی Dustekî-Mervanî (ک. 345-489 / ز. 956-1095) (بەرگی 2، ل. 64). سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن کە بەهۆی نەبوونی ڕووبەرێکی فراوانەوە کەمێک لەسەر Bitlis وتراوە، شارەکە ئەوەندە گەورە نەبووە کە گەشتیار و بازرگانان ڕابکێشێت (بەرگی 2، ل. 97). لەگەڵ ئەوەشدا، Bitlis، وەک یەکێک لەو شارانەی کە بوونی کورد تێیدا دیارە لە کتێبەکانی جوگرافیادا، لە نێو یەکەمین ئەوانەدا دێت کە دێنە یاد لەگەڵ نیشتەجێبوونەکانی وەک Ahlat، Erzen، Nusaybin و Sincar (بەرگی 2، ل. 115).

لە ئەرشیفەکانی عوسمانیدا

بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی سەردەمی عوسمانی Bitlis وەک ناوەندێکی گرنگ لە هەردوو ڕووی ئیداری و سەربازییەوە نیشان دەدات. شارەکە لە دەفتەرەکانی تەحریری موفەسسەل و ئیجمالیدا تۆمار کراوە کە سەر بە ویلایەتی Van بوون، هەندێک جار بە شێوەیەکی سەربەخۆش ڕاگیراوە؛ لە دەفتەری تەحریری موفەسسەلی Bitlis ژمارە 37، یەکە ئیدارییەکانی وەک لیوای Adilcevaz و Bitlis، Koltuk، Tatvan، Güzeldere و Tatik تێدایە، باجەکانی وەرگیراو لە دانیشتووانی موسڵمان و ئەرمەنیی نیشتەجێی سەنجاقەکە بە شێوەیەکی ورد تۆمار کراون (بەرگی 3، ل. 23). ئیدارەی ناوەندی، لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکاندا، لەگەڵ Erzurum، Van، Kars، Çıldır، پەنای بۆ بەگەکانی Bitlisیش بردووە؛ لە نووسراوێکی مێژوویی 1131/1719دا، بە پەیوەندیکردن بە حاکمی Bitlisەوە، فەرمان دراوە کە ڕێگە بە نیشتەجێبوونی Osman Paşa و Lizli (Ezidi) İsmail لە Bitlis نەدرێت (بەرگی 3، ل. 18). Bitlis هەروەها لە چوارچێوەی هەڵمەتەکانی ئێراندا وەک خاڵێکی گومرگی گرنگ سەیر کراوە (بەرگی 3، ل. 35)، لە تۆمارەکانی گومرگی Erzurumدا، بازرگانانی Bitlis کە بازرگانییەکی چڕیان لەگەڵ ئێراندا هەبووە، بەڵگەدار کراوە (بەرگی 3، ل. 37). لە ناوچەی ناسراو بە کوردستانی عوسمانی، میر و بەگەکانی کوردی Diyarbekir، Muş، Bitlis، Van و Hakkâri، بەتایبەتی میرنشینەکانی Bohtan، Soran و Müküs، زۆربەی کات لە پەیوەندییەکدا بوون لەگەڵ دەوڵەت کە لە ڕێگەی بەرگری و ڕاپەڕینەوە باس کراوە (بەرگی 3، ل. 58).