el-Cezîre

el-Cezîre (Yukarı Mezopotamya), Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan tarihî bölgedir. Adının "Asur Adası" anlamına gelen Cezîretu Aşûr ifadesinden geldiği, bu adlandırmanın İslam'dan önce Asur krallarınca kullanıldığı ve sonraları bu toprakların Cezîretu Aşûr olarak bilinegeldiği belirtilir; zamanla en yaygın kullanılan isim "el-Cezîre" olmuştur (Cilt 2, s. 62).

Bölgenin coğrafî sınırları kaynaklarda ayrıntılı biçimde çizilmiştir. Cezîre, kuzeyde Dicle ve Fırat nehirlerinin doğduğu yere kadar uzanır; güneyde ise Bağdat'ın kuzeyinde Fırat'ın Dicle'ye yaklaştığı noktaya kadar iner (Cilt 2, s. 62). Bu sınırları en çok kabul eden Memlûk dönemi coğrafyacısı Ebü'l-Fidâ olmuştur. Ebü'l-Fidâ, Dicle ve Fırat'ı izleyip bölgenin kapsamına giren şehirleri ele almasının yanında, Cezîre'nin batısında Ermenistan'ın bir bölümü ve Rum diyarıyla, güneyinde Suriye'nin yanı sıra Badiye'nin bir kısmıyla komşu olduğunu kaydeder (Cilt 2, s. 62). Ebü'l-Fidâ, Taḳvîmu'l-Buldân adlı eserinde el-Cezîre bölgesine birçok sayfa ayırmış, Musul yakınlarında Hamidiye yuvası diye bilinen bir kaleden söz ederek Hamidiye'nin bölgede yaşayan kabilelerden biri olduğunu belirtmiştir (Cilt 2, s. 64).

el-Cezîre, Eyyûbî Devleti'nin hâkimiyet sahasının önemli bir parçasıydı. Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb tarafından temelleri atılan Eyyûbî Devleti, 564/1169'da Mısır'da iktidarı ele geçirdikten kısa süre sonra Hicaz, Yemen, Suriye, Filistin, Kuzey Afrika ile birlikte el-Cezîre'nin önemli bir bölümünü hâkimiyeti altına almıştır (Cilt 1, s. 151). Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'l-Âdil'in 603/1206 ve 606/1209 yıllarında Haçlı bölgelerine ve el-Cezîre'ye seferler düzenlediği, bu seferlerin Hama hâkimi el-Melikü'l-Mansûr tarafından desteklendiği kaydedilir (Cilt 1, s. 163).

Bölge aynı zamanda yoğun bir Kürt nüfusuna sahipti. el-Umerî, h. 628/m. 1231 yılı olayları çerçevesinde Meyyafarikin ve Amed dolaylarında yaşayan Kürtlerle ilgili rivayetleri aktarır ve buralarda yoğun bir Kürt nüfusu bulunduğunu belirtir; aktardığı olaylar arasında bazı köylerde eşkıyalığı meslek edinmiş Kürtlere dair rivayetler de yer alır (Cilt 2, s. 64). Makrîzî de Cezîre bölgesi ve buradaki şehirlerde yaşayan Kürtlerle ilgili bilgiler vermiştir (Cilt 2, s. 64).

el-Cezîre, tarih yazımının zengin olduğu bir bölgedir ve özellikle Eyyûbî dönemine ilişkin temel kaynaklar bu coğrafyayı merkeze alır. İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil'i, Eyyûbîler döneminin ilk yarısı için özellikle el-Cezîre merkezli siyasi ve askeri hadiselerin tespitinde temel kaynakların başında yer alır ve Selâhaddîn'in seferlerine dair rivayetleri de içerir (Cilt 1, s. 166). Eyyûbî tarihinin dinamiklerini tespit etmek için başvurulması gereken temel kaynaklar, büyük bir kısmı Eyyûbîler ve Memlükler döneminde telif edilmiş Arapça kronik ve biyografik eserlerdir (Cilt 1, s. 202). İbn Nazîf'in et-Târîhu'l-Mansûrî adlı eseri de Suriye, el-Cezîre, Sicilya ve Güney İtalya'daki siyasî gelişmeleri ele alarak belge ve görgü şahitlerine dayanan bilgiler sunar (Cilt 1, s. 169).

Bölgeye dair coğrafî, sosyal ve biyografik kaynaklar da mevcuttur. İbn Cübeyr'in Rihletü İbn Cübeyr adlı seyahatnâmesi, güzergâhındaki el-Cezîre'nin Eyyûbî dönemi sosyal tarihi için coğrafî, tarihî, sosyolojik ve folklorik açılardan kıymetli bir kaynaktır (Cilt 1, s. 162). İbn Ebû Usaybi'a'nın 'Uyûnü'l-Enbâ' fî Tabakâti'l-Etibbâ adlı biyografik tıp tarihinin onuncu bölümü, Irak, el-Cezîre ve Diyarbekir'de yaşayan tabiplere tahsis edilmiş olup bu bölümde 74 hekimin biyografisi yer alır (Cilt 1, s. 180). İbn Şeddâd ise el-A'lâkü'l-Hatîre fî Zikri Ümerâi'ş-Şâm ve'l-Cezîre adlı eserinde Bilâdüşşâm ve el-Cezîre'nin tarihini, coğrafyasını, kültürel ve iktisadî durumunu, bölgede hüküm süren devletleri ve imar faaliyetlerini, bizzat kendi tanıklıklarına dayanan ilk elden bilgilerle ele almıştır (Cilt 1, s. 185).