Halep

Halep، یەکێک لە ناوەندە دیارەکانی زانست و سیاسەت لە جیهانی ئیسلامی سەدەکانی ناوەڕاستدا، شارێکی مێژووییە کە ئەمڕۆ لە باکووری سووریا هەڵکەوتووە. لە سەرچاوەکانی مێژووی کورددا، بەتایبەتی وەک یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی سەردەمی ئەییووبییەکان و وەک شارێک کە ژمارەیەکی زۆر لە زانا و مێژوونووسان تێیدا لەدایکبوون، ژیان یان کۆچی دواییان کردووە، دیارە.

ناوەندی سەردەمی ئەییووبی

Halep، ناوەندێکی گرنگی سەردەمی ئەییووبییەکان بوو و لە شارەکەدا فەرمانڕەوا ئەییووبییەکان، بەتایبەتی el-Melikü'z-Zâhir، حوکمیان دەکرد. Herevî، کتێبی خۆی بە ناوی et-Tezkiretü'l-Hereviyye fi'l-Hiyeli'l-Harbiyye دەربارەی هونەری جەنگ، بۆ فەرمانڕەوای ئەییووبیی Halep، el-Melikü'z-Zâhir، نووسیوە؛ ئەم کتێبە، کە لە سەردەمی ئەییووبییەکاندا نووسراوە و بەرگرییەکی سەرکەوتوو لە دژی هێرشەکانی خاچپەرستان پەرەی پێدراوە، وەک یەکێک لە گرنگترین کارەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەربارەی هونەری جەنگ دادەنرێت (Cilt 1, s. 161). کاریزمای سیاسی شارەکە، وەک پەناگەیەکیش بۆ کاربەدەستە لەکارلادراوەکان خزمەتی کردووە؛ بۆ نموونە، İbn Memmâtî، کە لە سەردەمی el-Melikü'l-Âdilدا لە پۆستەکەی لادرا و موڵکەکانی دەستی بەسەردا گیرا، هەڵات بۆ Halep و لەوێ لەژێر پارێزگاریی فەرمانڕەوای ئەییووبی، el-Melikü'z-Zâhir، ژیانی بەسەر برد و لە ساڵی 606/1209 لەم شارەدا کۆچی دوایی کرد (Cilt 1, s. 160).

زانایان و مێژوونووسان

شارەکە، ناوەندێک بوو کە ژیانی مێژوونووس و زانا ناسراوەکانی سەردەمەکە تێیدا یەکتریان دەبڕی. مێژوونووسی ئەییووبی، Kemâleddin Ömer İbnü'l-Adîm، لە ساڵی 588/1192 لە Halep لەدایکبووە؛ چالاکییە زانستییەکانی لە Halep، Dımaşk، Kudüs، Bağdat و Hicaz بەردەوام بووە (Cilt 1, s. 175). Münzirî، بۆ خوێندنی فەرموودە، گەشتی زانستی بۆ İskenderiye، Dımaşk، Kudüs، Halep، Harran، Gazze و Ruha ڕێکخستووە و لە زانایانی ئەوێ فەرموودەی بیستووە (Cilt 1, s. 174).

دوای کۆچی دوایی Selâhaddîn-i Eyyûbî، زۆرێک لە زانایان ڕوویان لە Halep کردووە. Bahâeddin İbn Şeddâd لە 14ی Saferی 632 (8ی تشرینی دووەمی 1234) لە Halep کۆچی دوایی کردووە (Cilt 1, s. 168). İzzüddîn İbn Şeddâdیش، بنەماڵەی فەرمانڕەوای Halepی لە Dımaşkەوە بۆ Halep گواستووەتەوە، لە ساڵی 657/1259 ڕاسپێردراوە بۆ ئەنجامدانی دانوستانەکانی ئاشتی لەگەڵ Moğollarەکان کە Meyyafarikinیان گەمارۆ دابوو (Cilt 1, s. 185)؛ خۆی لە ساڵی 613/1217 لە Halep لەدایکبووە (Cilt 2, s. 31). زانای فرەڕەهەند İbn Vâsıl، چالاکییە زانستییەکانی لە Dımaşk، Kudüs، Halep، Kerek و Hama لەژێر پارێزگاریی فەرمانڕەوا ئەییووبییەکان بەردەوام بووە (Cilt 1, s. 186)؛ İbnü'l-Kıftîش، تا کۆچی دوایی لە ساڵی 646/1248، وەزیری فەرمانڕەوا ئەییووبییەکانی Halep بووە (Cilt 1, s. 170).

جەمسەری مێژوونووسی

Halep، جەمسەری مێژوونووسی ئەم سەردەمەش بوو. کتێبی مێژووی گشتی Ma'âdinü'z-Zeheb fî Târihi Halebی مێژوونووسی شیعەی Halebi İbn Ebî Tayyi (کۆچی دوایی 627/1230) و کتێبی 'Ukûdü'l-Cevâhir fî Sîreti'l-Meliki'z-Zâhir کە ژیاننامەی el-Melikü'z-Zâhirە، زانیاری گرنگیان دەربارەی مێژووی ئەییووبییەکان تێدایە، بەڵام نەگەیشتوونەتە دەستمان (Cilt 1, s. 200). ئەو بەشەی کتێبی Buğyetü't-Talebی İbnü'l-Adîm کە گەیشتووەتە دەستمان، یەکێکە لە سەرچاوە گرنگەکان بۆ مێژووی کلتووری ئەییووبییەکانی Halep و باس لە کاربەدەست، سەرباز و زانایانی سەردەمی ئەییووبییەکان دەکات کە لە Halep ژیاون (Cilt 1, s. 204). جوگرافیناس Yâkût el-Hamevî، یەکەم نووسراوی Mu'cemü'l-büldân کە بە گەورەترین ئینسایکلۆپیدیای جوگرافیا دادەنرێت، لە ساڵی 621/1224 لە Halep تەواو کردووە و شێوەی کۆتایی لە ساڵی 625/1228 پێبەخشیوە (Cilt 2, s. 26).

چوارچێوەی مێژووی کورد

لە ڕوانگەی مێژووی کوردەوە، شارەکە و دەوروبەری سەرنجڕاکێشن: Dımaşkî، ئاماژەی بە مزگەوتی Harat el-Ekrad [گەڕەکی کوردان] و شوێنە پیرۆزەکانی دیکە کردووە کە نوێنەرایەتی گۆڕی زانا و پیاوچاکانی کورد دەکەن لە دەوروبەری Halep (Cilt 2, s. 33). İzzüddîn İbn Şeddâd، بەشی یەکەمی کتێبەکەی بۆ Halep، Kinnesrin، Suğur، Avasim و ناوچە پەیوەندیدارەکان تەرخان کردووە (Cilt 2, s. 32). لە نێو شارە گرنگەکانی کە Ebü'l-Fidâ لە سنووری Şamدا ناوی بردوون، Kinnisrin، Halep، Humus، Hama و Şamیش هەن (Cilt 2, s. 71).