Kâdî el-Fâzıl

Kâdî el-Fâzıl (ö. 596/1200), Eyyûbî hükümdarı Selâhaddîn döneminin en etkili bürokratları ve entelektüellerinden biri olan kâtip, devlet adamı ve âlimdir.

Selâhaddîn nezdindeki konumu son derece güçlüydü; öyle ki diğer dîvânların başına getirilecek kişiler dahi onun tercihleri doğrultusunda tayin ediliyordu. Bu durum, el-Kâdî'nin sultanın yönetiminde sahip olduğu nüfuzu göstermesi açısından dikkate değerdir (Cilt 1, s. 156). 585'ten 586'ya kadar (1189-90) maliye idaresini kontrol etmek ve ordu ile donanmayı yeniden düzenlemek için Mısır'da kaldı; ardından Suriye'ye döndü. Selâhaddîn'in 1193'te vefatına kadar onun yanında kalan el-Kâdî, sultanın yerine geçen oğlu el-Melikü'l-Efdal'in veziri Ziyâeddîn İbnü'l-Esîr ile anlaşamayınca Kâhire'ye döndü. Burada Selâhaddîn'in diğer oğlu el-Melikü'l-Azîz'in kâtipliğini üstlendi ve vefat ettiği 596/1200 yılına kadar bu görevi sürdürdü (Cilt 1, s. 156).

İlmî ve kültürel alandaki katkıları da en az siyasi nüfuzu kadar belirleyici olmuştur. Mısır'da kendi adıyla anılan ve iki mezheb fıkhının birlikte okutulduğu bir medrese kurmuş; bu medresede, büyük kısmı Fâtımî devrinden miras kalan yüz bin ciltlik bir kütüphane oluşturmuştur (Cilt 1, s. 156).

Kâdî el-Fâzıl, Selâhaddîn dönemi tarihi için en önemli ilk elden kaynaklardan birinin müellifidir. Onun mektupları, devrin siyasi ve kültürel tarihi açısından ilk elden kaynakların başında yer alır; bu mektuplar arasında Selâhaddîn'in Nûreddîn Zengî başta olmak üzere hükümdar ve emirlere gönderdiği mektuplar, fetihlerle ilgili yazışmalar, âlimlerle yazışmalar, taziye mektupları ve el-Kâdî'nin özel konulara dair görüşlerini dile getirdiği mektuplar bulunmaktadır (Cilt 1, s. 157). Mısır dîvanlarındaki icraatını ve iktisadi gelişmeleri günlükler hâlinde kaydettiği, el-Müteceddîdât adıyla da bilinen el-Muyâvamât adlı eseri günümüze ulaşmamışsa da İbn Hallikân ve Makrîzî bu eserden bol miktarda nakilde bulunmuştur (Cilt 1, s. 157). Bu eser, özellikle Selâhaddîn'in Mısır hâkimiyetinin ilk dönemleri için oldukça kıymetlidir (Cilt 1, s. 203).

Kâdî el-Fâzıl'ın eserleri, Selâhaddîn ile çağdaş olan İbnü'l-Esîr, Bahâeddîn b. Şeddâd, İmâdüddîn el-İsfahânî ve İbn Ebî Tayyi'nin eserleriyle birlikte Selâhaddîn dönemi için temel kaynakların başında gelir (Cilt 1, s. 202). Nitekim sonraki dönem tarihçilerinden 'Aynî de Eyyûbîler dönemini ele alırken Kâdî el-Fâzıl'ın, İmâdüddîn el-İsfahanî'nin, İbn Şeddâd'ın, İbnü'l-Esîr'in ve Ebû Şâme'nin eserlerinden yararlanmıştır (Cilt 1, s. 201).