Dımaşk

Dımaşk (Şam), Eyyûbî döneminde Bilâdüşşâm'ın siyasî ve ilmî merkezi olan, Kürt tarihine kaynaklık eden pek çok tarihçi, fakih ve âlimin yaşadığı, ders verdiği veya vefat ettiği bir şehirdir.

Şehrin Kürt tarihiyle bağı, büyük ölçüde Selâhaddîn-i Eyyûbî üzerinden kurulur. Selâhaddîn hâkimiyetini ilkin Dımaşk'ta tesis etmiş, Hasankeyf'te bulunan Üsâme b. Münkız'ı buraya davet ederek kendisine maaş bağlamış, ev ve arazi tahsis etmiştir; Haçlılarla ilgili tecrübelerinden yararlanılan Üsâme, askerî ve siyasî meselelerde Selâhaddîn'e danışmanlık yapmış ve Kudüs'ün fethini gördükten sonra 584/1188'de Dımaşk'ta vefat etmiştir (Cilt 1, s. 153).

Dımaşk aynı zamanda bir cazibe ve ilim merkeziydi. Selâhaddîn, Bağdat ve Musul'da yetişip 1192'de Kudüs'te kendisiyle tanışan Abdüllatîf el-Bağdâdî'nin ilmî birikimini takdir ederek onu 100 dinar aylıkla Dımaşk Camii'ne müderris olarak atamıştır (Cilt 1, s. 164). Sıbt İbnü'l-Cevzî genç yaşta Dımaşk'a gelerek buraya yerleşmiş, fıkıh dersleri vermeye başlamış, el-Melikü'l-Âdil'in çocukları tarafından beğenilerek Şibliyye ve Bedriyye medreselerine müderris olarak atanmış, uzun süre Emevî Camii'nde vaizlik yaparak halkı Haçlılara karşı cihada teşvik etmiş ve 654/1256'da Dımaşk'ta vefat etmiştir (Cilt 1, s. 173). Matematik, astronomi ve mimarlık alanlarında yetkin bir âlim olan Alemüddîn Kayser de görevden azledildikten sonra Dımaşk'a dönmüş ve 649/1251'de burada vefat etmiştir (Cilt 1, s. 172).

Şehir, Eyyûbî döneminde önemli medreseleriyle tanınırdı. Ebû Şâme, vefatına kadar ayrılmadığı Dımaşk'ta Şâfiîlere tahsis edilen Âdiliyye ve Rükniyye medreselerinde müderrislik yapmış; 660/1261'e kadar Âdiliyye Medresesi'nde, bu tarihten sonra Rükniyye Medresesi'nde ders vermiştir (Cilt 1, s. 178). Eyyûbîler ve Memlükler arasındaki geçiş döneminde İbn Hallikân, 659/1260'tan sonra Memlük hükümdarı Baybars tarafından Şâm baş kadısı olarak atanmış, bu görevle birlikte Şam'daki bütün cami, hastane ve medreselerin yönetimi de kendisine verilmiş; eğitiminden sorumlu olduğu Âdiliyye, Nâsıriyye, Azrâviyye, Felekiyye, Rükniyye, İkbâliyye ve Behesniyye medreselerine muîdler atamıştır (Cilt 1, s. 183).

Dımaşk, kendisine adanmış tarih yazımının da konusu olmuştur. İbn Asâkir'in günümüze ulaşan en önemli eseri 80 ciltlik Târihu Medîneti Dımaşk'tır; müellif seyahatleri sırasında uğradığı eski Mervânî şehirlerinde Mervânîler döneminden kalan birçok âlimle görüşmüş ve eserinde onlar hakkında bilgi vermiş, 571/1175'te Dımaşk'ta vefat etmiştir (Cilt 1, s. 136). Şehrin uğradığı askerî tehditler de kaynaklara yansımıştır: Ebû Şâme'nin er-Ravzateyn'i tamamlayan zeyli Terâcimü Ricâli'l-Karneyn, el-Melikü'l-Kâmil'in 635/1238'deki ve Moğolların 658/1260'daki Dımaşk kuşatması hakkında özgün ve detaylı bilgiler vermektedir (Cilt 1, s. 179).