Dımaşk

Dımaşk (Şam), di serdema Eyyûbî de ku navenda siyasî û zanistî ya Bilâdüşşâm bû, bajarek e ku gelek dîroknas, feqîh û zanyarên ku ji bo dîroka Kurdî çavkanî ne, lê jiyan, ders dan an jî lê mirin.

Pêwendiya Bi Selâhaddîn Re

Pêwendiya bajêr bi dîroka Kurdî re, bi giranî bi rêya Selâhaddîn-i Eyyûbî tê damezrandin. Selâhaddîn pêşî desthilatdariya xwe li Dımaşkê damezrand, Üsâme b. Münkız ê ku li Hasankeyfê bû, vexwend vir, meaşek pê ve girêda, xanî û erd jê re veqetand; Üsâme, ku ji tecrûbeyên wî yên derbarê Xaçperestan de sûd hat girtin, di mijarên leşkerî û siyasî de şêwirmendiya Selâhaddîn kir û piştî ku fetha Qudsê dît, di sala 584/1188an de li Dımaşkê mir (Cilt 1, s. 153).

Navenda Zanistê

Dımaşk di heman demê de navendeke balkêş û zanistê bû. Selâhaddîn, qîmeta zanîna Abdüllatîf el-Bağdâdî, yê ku li Bexda û Mûsilê mezin bûbû û di sala 1192an de li Qudsê pê re hevdîtin kiribû, girt û ew bi meaşekî 100 dînarî wekî mûderris li Camiya Dımaşkê tayîn kir (Cilt 1, s. 164).

Sıbt İbnü'l-Cevzî di temenekî ciwan de hat Dımaşkê û li vir bi cih bû, dest bi dayîna dersên fiqihê kir, ji aliyê zarokên el-Melikü'l-Âdil ve hat ecibandin û wekî mûderris li medreseyên Şibliyye û Bedriyye hat tayînkirin, demeke dirêj li Camiya Emevî weaz da û gel ji bo cîhadê li dijî Xaçperestan teşwîq kir û di sala 654/1256an de li Dımaşkê mir (Cilt 1, s. 173). Matematîk, stêrnasî û mîmarî de zanyarekî jêhatî bû Alemüddîn Kayser jî piştî ku ji wezîfeyê hat dûrxistin, vegeriya Dımaşkê û di sala 649/1251an de li vir mir (Cilt 1, s. 172).

Medreseyên Wê

Bajêr, di serdema Eyyûbî de bi medreseyên xwe yên girîng dihat naskirin. Ebû Şâme, li Dımaşkê ku heta mirina xwe jê neqetiya, li medreseyên Âdiliyye û Rükniyye yên ku ji bo Şafiîyan hatibûn veqetandin, mûderrisî kir; heta sala 660/1261an li Medreseya Âdiliyye, piştî vê dîrokê jî li Medreseya Rükniyye ders da (Cilt 1, s. 178).

Di serdema derbasbûnê ya di navbera Eyyûbî û Memlûkan de, İbn Hallikân, piştî sala 659/1260an ji aliyê hikûmdarê Memlûk Baybars ve wekî qaziyê sereke yê Şamê hat tayînkirin, bi vê wezîfeyê re rêveberiya hemû camî, nexweşxane û medreseyên li Şamê jî jê re hat dayîn; ji bo medreseyên Âdiliyye, Nâsıriyye, Azrâviyye, Felekiyye, Rükniyye, İkbâliyye û Behesniyye yên ku berpirsiyarê perwerdehiya wan bû, muîd tayîn kir (Cilt 1, s. 183).

Mijara Dîroknûsiyê

Dımaşk, bûye mijara dîroknûsiya ku jê re hatiye veqetandin jî. Berhema herî girîng a İbn Asâkir ku heta roja me hatiye, Târihu Medîneti Dımaşk a 80 cildî ye; nivîskar di dema rêwîtiyên xwe de li bajarên kevnar ên Mervânî yên ku lê serdana wan kiribû, bi gelek zanyarên ji serdema Mervânîyan re hevdîtin kir û di berhema xwe de agahî li ser wan da, û di sala 571/1175an de li Dımaşkê mir (Cilt 1, s. 136).

Tehdîdên leşkerî yên ku bajêr pê re rû bi rû maye jî di çavkaniyan de cih girtine: Zeyla Ebû Şâme ya ku er-Ravzateyn temam dike, Terâcimü Ricâli'l-Karneyn, derbarê dorpêça Dımaşkê ya el-Melikü'l-Kâmil di sala 635/1238an de û ya Moxolan di sala 658/1260an de agahiyên orîjînal û berfireh dide (Cilt 1, s. 179).