Anadolu

Anadolu, Asya'nın batısında, antikçağdan Osmanlı dönemine uzanan tarih boyunca çeşitli imparatorlukların hâkimiyet sahası olmuş ve Kürtlerin tarihsel olarak yayıldığı coğrafyalarla iç içe geçmiş geniş bir bölgedir. Kürt tarihinin kaynaklarında hem antik/İslami dönem metinlerinde hem de Osmanlı arşiv belgelerinde sıkça anılır.

İslam öncesi dönem kaynaklarında zikredilen kelimelerin çeşitliliği, Kürt tarihini yazmak isteyen araştırmacıların önündeki temel problemlerden biri olarak değerlendirilir; bu kaynaklarda anılan dini ve folklorik bilgiler de erken dönem Kürt tarihi için dikkatle ele alınması gereken verilerdir. Bu çerçevede özellikle Sasani dönemine paralel olarak gelişen Ermenice kaynaklar büyük önem taşır (Cilt 1, s. 22). Nitekim Ermenice metinlerde Korçeyk, Korduk ve Kordrik gibi Van Gölü'nün doğusuna ve Büyük Armenia coğrafyasına uzanan bölgeler ayrıntılı biçimde zikredilmiş; klasik kaynaklarda Kardukhia, Corduene/Gordyene olarak anılan saha bu metinlerin Ermenice versiyonlarıyla kayda geçmiştir (Cilt 1, s. 80).

Bölge, antik dönemde büyük imparatorlukların çekişme sahnesiydi. Pers kralı I. Darius'un tahta çıkışını, Perslere karşı yapılan isyanları ve dönemin fetihlerini hamasi bir dille anlatan Behistun (Bisotun) Kitabesi, Pers imparatorluğunun en önemli belgeleri arasındadır ve dönemin siyasi tablosunu ortaya koyar (Cilt 1, s. 63). Sasani hükümdarı I. Şapur (240-271/2), babası I. Ardeşir'in Roma İmparatorluğu'na karşı başlattığı seferleri sürdürmüş; 244-260 yılları arasındaki üç aşamalı seferlerde Roma'ya ağır mağlubiyetler yaşatarak Mezopotamya ve Suriye'den pek çok bölgeyi ele geçirmiş, bu zaferleri Naqş-ı Rustem'deki Ka'be-i Zerdüşt yazıtına kaydettirmiştir (Cilt 1, s. 67).

Ortaçağda Anadolu, Selçuklu ve onu izleyen dönemin sahnesi oldu. Kaynaklar, Kafkasya'da hüküm süren Şeddâdîlerin Selçuklularla ilişkisini, Muhammed b. Şeddâd'ın Dvin'e yerleşmesinden Selçuklu Emîri Savtegin'in Gence'yi ele geçirmesine kadarki süreci aktarır (Cilt 1, s. 105). Selçukluların Gürcistan ve Ermenistan merkezli Kafkasya politikası hakkında verilen bilgiler ise Şeddâdî-Selçuklu ilişkilerinin açıklığa kavuşturulması açısından değerlidir (Cilt 1, s. 110). Nitekim coğrafyacı Yâkūt el-Hamevî de 574/1178 dolaylarında Rum asıllı bir ailenin çocuğu olarak Anadolu'da dünyaya gelmiş, sonradan İslam coğrafya geleneğinin önemli isimlerinden biri olmuştur (Cilt 2, s. 26).

Osmanlı döneminde Anadolu, hem idari bir birim hem de Kürt nüfusunun yayıldığı geniş bir saha olarak arşiv belgelerinde belirgin biçimde yer alır. Ahkâm defterlerinin tutulduğu eyaletler arasında Anadolu da sayılır; 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Zilan, Bisyan, Bociyan, Mili, Badıllı, Şeyh Bızıni ve Rişvan gibi büyük Kürt aşiretlerini iskân etmeye çalıştığı, merkezi hâkimiyete girmek istemeyen aşiretlerin ise devletle uzun süre çatışma içinde olduğu görülür (Cilt 3, s. 31). Kürt aşiretlerinin yalnızca Doğu ve Güneydoğu Anadolu sınırları içinde değil, İç Anadolu'da Konya, Kayseri, Kırşehir, Ankara ve Çorum gibi geniş bir coğrafyaya da yayıldığı belgelerden anlaşılmaktadır (Cilt 3, s. 45). 1888 tarihli bir raporda Anadolu kıtasında bulunan Kürt taifelerinin Osmanlı-İran hududunun Bayezid bölgesinden güneye doğru Van, Hakkâri, Bitlis, Musul, Diyarbekir, Mamuretülaziz, Erzurum ve Irak vilayetlerine uzandığı kaydedilir (Cilt 3, s. 78).

Anadolu ayrıca dönemin iktisadi ve askeri hayatında kilit bir konumdaydı. İran'dan gelen mallar Anadolu ve Halep'e taşınırken Diyarbekir Gümrük kapısı stratejik bir geçiş noktası işlevi görüyor, tüccarlar buradan gümrük (tamga) vergisi ödüyordu (Cilt 3, s. 35). Askeri açıdan da Osmanlı Devleti'nin sefer hazırlıklarında Anadolu ve Ekrad beylerine emirler gönderildiği, devletin hemen her dönemde Kürtlerin askeri birliklerinden yararlandığı belgelerde tespit edilebilmektedir (Cilt 3, s. 40).