Berzenci

Berzenci، خێڵێکی کورد و بنەماڵەیەکی شێخە کە لە حەوزی سلێمانی-کەرکووک لە باشووری کوردستان نیشتەجێن. لە بەڵگەنامەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا، هەم وەک ناوەندێکی دەسەڵاتی ناوخۆیی و هەمیش وەک بنەماڵەی ناوەندی حکومەتێکی کوردی کورتخایەن کە دوای جەنگی جیهانی یەکەم لە باشووری کوردستان دامەزرا، دەرکەوتووە.

کاریگەریی ئایینی و سیاسەتی ناوخۆیی

وەک نیشانەیەک بۆ کاریگەریی ئایینی-کۆمەڵایەتی بنەماڵەکە، تۆمارەکانی پەیوەست بە تەکیەی شێخانی بەرزنجی لە کەرکووک و تەکیە و مەدرەسەی تەریقەتی خالیدییە لە سلێمانی لە سندووقەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا هەن (بەرگی 3، ل. 65). کێشی خێڵەکە لە سیاسەتی ناوخۆییدا، لە ململانێی سەروەری بەسەر سلێمانی کە لەسەر سنووری عوسمانی-ئێرانە، خۆی نیشان دەدات؛ لە سەردەمی حکومەتەکانی ئیتیحاد و تەرەقیدا کێبڕکێی کاریگەری بەسەر ئەم شارەدا لە نێوان خێڵەکانی بەرزنجی و تاڵەبانیدا ڕوویداوە (بەرگی 3، ل. 115).

شێخ مەحمود و حکومەتی کوردستان

ناسراوترین کەسایەتی بنەماڵەکە شێخ مەحمود بەرزنجییە. لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەمدا، لە پرۆسەی چۆڵکردنی کەرکووک لەلایەن هێزەکانی عوسمانی و داگیرکردنی لەلایەن ئینگلیزەکانەوە، لە سلێمانی حکومەتێکی کوردستان بە سەرۆکایەتی شێخ مەحمود بەرزنجی دامەزرا؛ ئەم گەشەسەندنە لە نامەنووسییە فەرمییەکانی ساڵی 1919 کە لەلایەن والی ئەرزرومەوە بۆ وەزارەتی ناوخۆ نێردراون، ڕەنگی داوەتەوە (بەرگی 3، ل. 121، 143). دوای ئەم پرۆسەیە، ڕاگەیاندنی شێخ مەحمود بەرزنجی وەک "سوڵتانی باشووری کوردستان"، لە تەلەگرافە کۆدکراوەکانی ئەو سەردەمەدا تۆمار کراوە (بەرگی 3، ل. 132).

پێکدادان لەگەڵ ئینگلیزەکان

پەیوەندییەکانی نێوان شێخ مەحمود و ئیدارەی بەریتانی بە خێرایی تێکچوون. بەپێی بەڵگەنامەکان، شێخ مەحمود، نەیتوانی چیتر بەرگەی ڕێکارەکانی ئینگلیزەکان بگرێت و لە 26ی ئایاری 1919 لەگەڵ کارمەند و سەربازانی ئینگلیز پێکدادانی کرد، بەشێکیانی بە دیل گرت و هێزی ئینگلیزی کە بۆ گەڕاندنەوەی دیلەکانی سلێمانی هاتبوون، لە تاشڵووجە تێکی شکاند و ئۆتۆمبێل، میترالیۆز، چەک و تەقەمەنی دەستبەسەردا گرت (بەرگی 3، ل. 121). شێخ مەحمود کە بەردەوام بوو لە بەرخۆدان، لە کاتی ئەم پێکدادانانەدا لە پاژنەی پێی بریندار بوو و لە 19ی حوزەیرانی 1919 لەگەڵ خەزووری شێخ محەمەد غەریب بە دیلی کەوتە دەستی ئینگلیزەکان و بۆ دادگاییکردن ڕەوانەی بەغدا کرا (بەرگی 3، ل. 141).

لۆزان و پرسی موسڵ

گەشەسەندنەکانی باشووری کوردستان دوای جەنگی جیهانی یەکەم، لەژێر ناوی "بزووتنەوەی شێخ مەحمود بەرزنجی" وەک ناوەندی پەیوەندی و پێکدادانەکانی کورد و ئینگلیز هەڵسەنگێندراون (بەرگی 3، ل. 128). بۆشایی دەسەڵات کە بە دیلگرتنی شێخ مەحمود دروست بوو، ئینگلیزەکان هەوڵیان داوە لە ڕێگەی سەید تاهای شەمزینانەوە پڕی بکەنەوە، بەڵام لە بەڵگەنامەکاندا ڕەنگی داوەتەوە کە سەید تاها لەم بارەیەوە بێدەنگ بووە (بەرگی 3، ل. 134). ئیدارەی شێخ مەحمود بەرزنجی کە لە سلێمانی دامەزرا، لەگەڵ دانوستانەکانی لۆزان و پرسی موسڵدا هاتە ئاراوە؛ هەڵوێستی تورکیا سەبارەت بە پرسی موسڵ و بە تایبەتی باشووری کوردستان، بووەتە بابەتی نامەنووسییەکانی نێوان لۆرد کەرزۆن و ئیسمه‌ت پاشا (بەرگی 3، ل. 142).