Berzenci

Berzenci, Güney Kürdistan'ın Süleymaniye-Kerkük havzasında yerleşik bir Kürt aşireti ve şeyh ailesidir. Osmanlı arşiv belgelerinde hem yerel bir güç odağı hem de I. Dünya Savaşı sonrasında Güney Kürdistan'da kurulan kısa ömürlü bir Kürt yönetiminin merkezindeki aile olarak öne çıkar.

Ailenin dini-toplumsal nüfuzunun bir göstergesi olarak, Kerkük'teki Berzenci şeyhlerinin dergâhı ile Süleymaniye'deki Halidiyye tarikatının tekke ve medresesine ilişkin kayıtlar Osmanlı arşiv fonlarında yer almaktadır (Cilt 3, s. 65). Aşiretin yerel siyasetteki ağırlığı, Osmanlı-İran sınırında bulunan Süleymaniye üzerindeki egemenlik mücadelesinde kendini gösterir; İttihat ve Terakki hükümetleri döneminde bu kent üzerindeki nüfuz çekişmesi Berzenci ile Talabani aşiretleri arasında cereyan etmiştir (Cilt 3, s. 115).

Ailenin en tanınmış siması Şeyh Mahmud Berzenci'dir. I. Dünya Savaşı'nın sonunda Kerkük'ün Osmanlı kuvvetlerince tahliyesi ve İngilizlerce işgali sürecinde, Süleymaniye'de Şeyh Mahmud Berzenci riyasetinde bir Kürdistan Hükümeti teşkil edilmiştir; bu gelişme, Erzurum Valisinden Dâhiliye Nezareti'ne çekilen 1919 tarihli resmî yazışmalara yansımıştır (Cilt 3, s. 121, 143). Sürecin ardından Şeyh Mahmud Berzenci'nin "Güney Kürdistan Sultanı" ilan edildiği, dönemin şifreli telgraflarında kayıt altına alınmıştır (Cilt 3, s. 132).

Şeyh Mahmud ile İngiliz yönetimi arasındaki ilişkiler kısa sürede bozulmuştur. Belgelere göre Şeyh Mahmud, İngilizlerin uygulamalarına daha fazla tahammül edemeyerek 26 Mayıs 1919'da İngiliz memur ve askerleriyle çatışmış, bir kısmını esir almış ve Süleymaniye'deki esirleri geri almaya gelen İngiliz kuvvetini Taşluca'da mağlup ederek otomobil, mitralyöz, silah ve cephane ele geçirmiştir (Cilt 3, s. 121). Direnişini sürdüren Şeyh Mahmud, bu çatışmalar sırasında topuğundan yaralanmış ve 19 Haziran 1919'da eniştesi Şeyh Mehmed Garib ile birlikte İngilizlere esir düşerek yargılanmak üzere Bağdat'a sevk edilmiştir (Cilt 3, s. 141).

I. Dünya Savaşı sonrası Güney Kürdistan'daki gelişmeler, "Şeyh Mahmud Berzenci hareketi" başlığı altında Kürt-İngiliz münasebetleri ve çatışmalarının merkezinde değerlendirilir (Cilt 3, s. 128). Şeyh Mahmud'un esir alınmasıyla doğan otorite boşluğunu İngilizlerin Şemdinanlı Seyit Taha aracılığıyla doldurmaya çalıştıkları, ancak Seyit Taha'nın bu konuda sessiz kaldığı belgelere yansımıştır (Cilt 3, s. 134). Süleymaniye'de kurulan Şeyh Mahmud Berzenci idaresi, Lozan Görüşmeleri ve Musul meselesiyle birlikte gündeme gelmiş; Türkiye'nin Musul meselesine ve özelde Güney Kürdistan'a ilişkin tutumu, Lord Curzon ile İsmet Paşa arasındaki yazışmalara konu olmuştur (Cilt 3, s. 142).