Berzenci

Berzencî, eşîreke Kurd û malbateke şêxan e ku li hewza Silêmanî-Kerkûkê ya Başûrê Kurdistanê bi cih bûye. Di belgeyên arşîva Osmanî de hem wek navendeke hêza herêmî hem jî piştî Şerê Cîhanê yê Yekemîn wek malbata navendî ya rêveberiyeke Kurd a demkurt ku li Başûrê Kurdistanê hatiye damezrandin, derdikeve pêş.

Bandora Dînî û Siyaseta Herêmî

Wek nîşaneyek ji bandora dînî-civakî ya malbatê, qeydên derbarê dergaha şêxên Berzencî yên li Kerkûkê û tekke û medreseya terîqeta Xalidiyye ya li Silêmaniyê di fonên arşîva Osmanî de cih digirin (Cild 3, r. 65). Giraniya eşîrê di siyaseta herêmî de di têkoşîna serweriyê ya li ser Silêmaniyê ku li ser sînorê Osmanî-Îranê ye, xwe dide der; di dema hikûmetên Îttîhad û Teraqî de pevçûna bandorê ya li ser vê bajêr di navbera eşîrên Berzencî û Talabanî de rû daye (Cild 3, r. 115).

Şêx Mehmûd û Hikûmeta Kurdistanê

Kesayetiya herî naskirî ya malbatê Şêx Mehmûd Berzencî ye. Di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekemîn de, di pêvajoya valakirina Kerkûkê ji aliyê hêzên Osmanî ve û dagirkirina wê ji aliyê Îngilîzan ve, li Silêmaniyê di bin serokatiya Şêx Mehmûd Berzencî de Hikûmeteke Kurdistanê hatiye avakirin; ev pêşketin di nameyên fermî yên sala 1919an de ku ji Walîyê Erziromê ji bo Nezareta Dahiliyeyê hatine şandin, cih girtiye (Cild 3, r. 121, 143). Piştî pêvajoyê, ku Şêx Mehmûd Berzencî wek "Sultanê Başûrê Kurdistanê" hatiye îlankirin, di telgrafên şîfrekirî yên wê demê de hatiye qeydkirin (Cild 3, r. 132).

Bi Îngilîzan re Pevçûn

Têkiliyên di navbera Şêx Mehmûd û rêveberiya Îngilîzan de di demeke kurt de xirab bûne. Li gorî belgeyan, Şêx Mehmûd ji ber ku êdî nikaribû li hemberî kiryarên Îngilîzan bisekine, di 26ê Gulana 1919an de bi memûr û leşkerên Îngilîzan re şer kiriye, hinek ji wan dîl girtiye û hêza Îngilîzan a ku hatibû dîlên li Silêmaniyê vegerîne, li Taşluca têk biriye û otomobîl, mîtralyoz, çek û cebilxane desteser kiriye (Cild 3, r. 121). Şêx Mehmûd ku berxwedana xwe domandiye, di van pevçûnan de ji panîya xwe birîndar bûye û di 19ê Hezîrana 1919an de bi zava xwe Şêx Mehmed Garîb re ketiye destê Îngilîzan û ji bo darizandinê şandine Bexdayê (Cild 3, r. 141).

Lozan û Pirsgirêka Mûsilê

Pêşketinên li Başûrê Kurdistanê piştî Şerê Cîhanê yê Yekemîn, di bin sernavê "tevgera Şêx Mehmûd Berzencî" de di navenda têkiliyên Kurd-Îngilîz û pevçûnên wan de têne nirxandin (Cild 3, r. 128). Valahiya desthilatdariyê ya ku bi dîlgirtina Şêx Mehmûd re çêbûye, Îngilîzan hewl dane bi rêya Seyîd Taha yê Şemzînanî tije bikin, lê belê di belgeyan de cih girtiye ku Seyîd Taha di vê mijarê de bêdeng maye (Cild 3, r. 134). Rêveberiya Şêx Mehmûd Berzencî ya ku li Silêmaniyê hatiye damezrandin, bi Hevdîtinên Lozanê û pirsgirêka Mûsilê re ketiye rojevê; helwesta Tirkiyeyê ya derbarê pirsgirêka Mûsilê û bi taybetî Başûrê Kurdistanê de bûye mijara nameyên di navbera Lord Curzon û Îsmet Paşa de (Cild 3, r. 142).