Sasani İmparatorluğu

Sasani İmparatorluğu, MS 3. yüzyılın ilk çeyreğinden 7. yüzyıl ortalarına kadar İran ve çevresine hükmeden, Pehlevice (Orta Persçe) resmî dilini kullanan İrani bir hanedan devletidir. İslam öncesi dönemde Kürt tarihinin geçtiği başlıca siyasi çerçevelerden biri olup, sınır boyları ile dağlık bölgelerdeki yerel halkların kaderini yüzyıllarca belirlemiştir.

Kuruluş ve Kaynaklar

Devletin kuruluşu, I. Ardeşir'in Parthlara son vererek Sasani hanedanını kurmasıyla başlar; Ermenice yazılan ilk Ermeni Tarihi olan Agathangelos'un eseri de tam bu kuruluş aşamasıyla açılır (Cilt 1, s. 73). Moses Khorenatsi de hanedanın kurucusu I. Ardeşir ile Parthlar arasındaki çatışmalara değinir ve Ardeşir'in kendisine isyan eden bir Parth ileri gelenini Korduk üzerinden Azerbaycan'a kadar kovaladığını aktararak hanedanın erken döneminde Kürtlerin yaşadığı coğrafyaya uzanan etkisine işaret eder (Cilt 1, s. 77). Sasani döneminden günümüze ulaşan Orta Persçe veya Pehlevice kaynaklar oldukça sınırlıdır; bunlardan hanedanın erken döneminden kalan birkaç yazıt ve risale önem taşır (Cilt 1, s. 21).

Bu yazıtların başında, kurucu I. Ardeşir'den sonra tahta geçen oğlu I. Şapur'un (240-271/2) Naqş-ı Rustem'deki Ka'be-i Zerdüşt binasına yazdırdığı ŞKZ yazıtı gelir. Olasılıkla MS 263'te yazdırılan bu metin, Roma'ya karşı Misikhe (244), Barbalissos (252) ve Edessa-Karrhae (260) savaşlarında kazanılan zaferleri ve sonuçlarını anlatır; I. Şapur bu üç aşamalı seferin her birinde Roma'ya büyük bir mağlubiyet yaşatmıştır (Cilt 1, s. 67). Aynı dönemin din adamı Kerdir'in yazıtları ise hangi toprakların İran'ın bir parçası, hangilerinin İran dışı coğrafyalar (Erān ud anērān) olduğuna dair bir tasnif sunar. Bu tasnife göre Kürt ülkesi muhtemelen Adiabene ile birlikte Pers krallığının bir parçasıydı ve Kürtler Sasani devletinin tebaalarından idi (Cilt 1, s. 68).

Roma ile Mücadele

Sasanilerin Roma ile yüzyıllar süren mücadelesi, Kürt coğrafyasını derinden etkilemiştir. Dördüncü yüzyıldaki bu mücadeleye değinen Ammianus Marcellinus, Zap halkı gibi yerel toplulukları anar (Cilt 1, s. 19). Sasani kralı Narseh'in Romalılara yenilmesinin ardından bazı sınır bölgeleri II. Şapur'un seferlerine kadar Roma idaresinde kalmış; 363 yılında imparator Jovian ile II. Şapur arasında yapılan barışla Zabdicena, Carduena, Rhemena ve Zelena bölgeleri ile 15 kale yeniden Perslere bırakılmıştır (Cilt 1, s. 37). Sürekli el değiştiren bu coğrafyada Perslerin müttefiki olarak Roma'ya karşı savaşan gruplar da yer almış; örneğin Dicle'nin uzağındaki Deylemilerin Pers ordusundaki görevlerinden söz edilmiştir (Cilt 1, s. 38). Theophylact Simocatta'nın eseri ise iki imparatorluğun mücadele sahasında şiddete maruz kalan yerel ahalinin durumuna dair önemli veriler sunar (Cilt 1, s. 40).

Hanedanın geç dönemine damgasını vuran I. Hüsrev, Sasani tahtına geçtikten sonra Agathias'ın aktardığına göre Kardukhia'nın yüksek bir tepesindeki, yaz konaklamasına elverişli Thamanon köyünde konaklamıştır (Cilt 1, s. 38). Sasani şahlarından I. Kawad ve oğlu I. Hüsrev dönemlerindeki Sasani-Roma savaşları, Procopius tarafından canlı betimlemelerle ve Fırat'ın doğusundaki coğrafyaya dair değerli bilgilerle aktarılmıştır (Cilt 1, s. 39). Devletin dinî politikaları da kaynaklara yansımıştır: II. Şapur döneminde Hristiyanlara karşı yürütülen kovuşturmalar pek çok tanınmış din adamının şehit edilmesiyle sonuçlanmış, Mar Qardagh da bu kovuşturmalardan nasibini almıştır (Cilt 1, s. 58).

Çöküş ve İzler

Sasani dönemine paralel olarak Ermeni tarihyazıcılığının gelişmesi, Ermenice kaynakları erken dönem Kürt tarihi için önemli kılar (Cilt 1, s. 22). Devletin son dönemine ilişkin Khuzistan Kroniği'nin yazarı, eserine Sasani şahı IV. Hürmüz dönemi olaylarıyla başlamış ve eserini Sasani İmparatorluğu'nun dağılmasıyla sonlandırmıştır (Cilt 1, s. 59). Bu dağılma sürecinde Kürtlerin de tahtla doğrudan teması olmuştur: 590 yılında birkaç ay Sasani tahtına oturan, Kürt Mihran ailesine mensup Behrâm Çubin (VI. Behram), El-Ahbar et-Tıval'da Kürdîyye adlı bir kız ve Kürdî adlı bir erkek kardeşiyle birlikte anılır (Cilt 1, s. 91).

İmparatorluğun sonu, İslami fetihlerle gelmiştir. Hz. Ömer'in halifeliği (634-644) döneminde Irak ve İran'ın Sasani İmparatorluğu'ndan alınmasıyla fetih harekâtı tamamlanmış ve 642'deki Nihavend Savaşı ile Sasani İmparatorluğu'na son verilmiştir; Müslüman Arapların Irak seferi sırasında savaştığı milletlerden biri de Kürtlerdi (Cilt 1, s. 87). Hanedanın izleri yer adlarında da yaşamaya devam etmiştir: İran'ın Kürdistan eyaletinin merkezi Kirmanşah Sasaniler zamanında kurulmuş (Cilt 4, s. 113), kadim Kürdistan'ın merkezi olan Şehr-i Zor ise hanedan Sasaniyan'dan Kubad bin Firuz'a nispetle Şehr-i Firuz olarak anılmıştır (Cilt 4, s. 133).